Kerb-ü-Belâ Seti
İnsan, doğruluğunu bildiği sözün bedeli kendisine düştüğünde nerede durur?
Bir şehrin davetinden Fırat kıyısındaki kuşatmaya, oradan esaret yoluna ve Şam’da dile gelen şahitliğe uzanan beş ciltlik tarihî roman.
Kerb-ü-Belâ’nın ardındaki araştırma
Bir hadisenin önünde yedi yıl durmak
Muhammed Rıdvan Sadıkoğlu, dördüncü cildin önsözünde okuruna, yüzyıllardır anlatılan Kerbelâ’nın önünde ömrünün yedi yılını neden geçirdiğini açıklayarak başlar. Birbirinden farklı kaynakları okudukça araştırmanın sorusu da genişler. Hangi rivayet kimler tarafından öne çıkarılmıştır? Anlatı bir kişinin sözünü korurken kimin yaşadığını gözden uzak bırakmıştır? Aynı hadise, sonraki kuşakların siyasi tercihleri, acıları ve bağlılıkları içinde hangi anlamları kazanmıştır? Bu sorular, okunan sayfalardan hangisinin romana nasıl taşınacağını belirleyen bir sorumluluğa dönüşür.
Araştırmanın merkezinde, Hz. Hüseyin’i tanıyan ve onun Hz. Peygamber’le bağını bilen insanların, gözlerinin önünde gelişen haksızlık karşısında kendi davranışlarını nasıl gerekçelendirdikleri vardır. Emir bir başkasından gelmiş olabilir, karar kalabalık bir grubun içinde alınmış olabilir, tek kişinin itirazı sonucu değiştirmeye yetmeyebilir. Yedi yıllık çalışma, bu gerekçelerin insanı kendi fiilinin sorumluluğundan kurtardığına nasıl inandırabildiğinin izini sürer. Kılıcın kalktığı ana varıncaya kadar verilen küçük izinler, edilen ikrarlar ve ertelenen itirazlar, beş ciltlik anlatının başından sonuna kadar birbirine bağlanır.
Kerbelâ’dan bugüne ulaşan hafıza, önceki kuşakların araştırmasına, muhabbete ve yaşananları unutulmaya bırakmayan sözlerine dayanır. Bu roman dizisinin sorusu, devralınan o hafızanın bugünkü hayatımızda nerede karşılık bulduğudur. Uzakta yaşanan bir haksızlığa duyduğumuz üzüntünün, yakınımızda hakkı çiğnenen bir insan için üstleneceğimiz sorumluluğa kadar uzanıp uzanmadığı, önsözlerin okura bıraktığı en ağır meselelerden biridir.
Kaynakların ihtiyatı, romanın yakınlığı
Tarihî kayıt bir insanın adını, söylediği sözü veya ölüm haberini sonraki zamanlara taşıyabilir. Roman, o insanın vedalaştığı kişiye nasıl baktığını, evde kalanların haberi nasıl beklediğini ve bir kaybın ertesi günün hayatında hangi yeri boş bıraktığını düşünmemize imkân verir. Dördüncü cildin önsözü, bu yakınlığın kaynağa karşı da dikkat gerektirdiğini açıkça söyler. Bir sahnenin duygusal kuvveti, dayandığı rivayetin güvenilirliği konusunda kendi başına bir ölçü olamaz. Bu yüzden araştırmanın gösterdiği sınır, romanın kuruluşuna da eşlik eder.
Beşinci ciltte ölçü, acının anlatıldığı yerde daha da belirginleşir. Bir çocuğun susuzluğunu duyurmak için onun ölümünü ayrıntıyla seyrettirmek gerekmez. Bir annenin oğullarını uğurlarken duyduğu acı, onların kararına duyduğu hürmetle aynı anda var olabilir. Zeyneb’in Avn ile Muhammed’e vedasında okurun yaklaşabileceği hakikat, bu iki duygunun aynı kalpte taşınmasıdır. Anlatının bazı sahnelerde geri çekilmesi, okurun karşısındaki insanın haysiyetini koruyan bir yazı tercihidir.
Bu edebî ölçü, dizinin bütününde karakterlerin nasıl görüldüğünü belirler. Hürmet duyulan insanların korkusu, yorgunluğu, bağlılığı ve sevdiklerinden ayrılırken yaşadığı sarsıntı, kararlarının ağırlığını hissetmemize izin verir. Zeyneb’in, Rubâb’ın, çadırlarda bekleyen çocukların ve hastaların yaşadıkları da anlatının merkezine bu dikkatle alınır. Siyasi bir kararın gerçek bedeli, çoğu zaman o kararı hiç vermemiş insanların hayatında görülür.
Birbirinin bıraktığı yerden devam eden beş roman
Bağlılık istendiğinde insan neye söz verir?
Dizinin açılışı, Kerbelâ’ya varan yolun siyasi ve ahlâkî şartlarını hissettirir. İktidar bir insandan bağlılık istediğinde, o insanın vereceği cevap kendi hayatının dışına taşar. Ailesi, ona güvenenler, yoluna eşlik edecek olanlar ve vereceği cevabı yakından izleyenler de bu kararın sonuçlarıyla karşılaşacaktır. Hz. Hüseyin’in önündeki tercih, bu yüzden onun adına verilebilecek kolay bir hükümden çok daha ağırdır.
Birinci ciltte okurun dikkati, felaketin henüz kaçınılmaz görünmediği zamanlara yönelir. İnsanlar ileride başlarına gelecekleri bilmeden hayatlarını sürdürür, kendilerine ulaşan haberlere kendi tecrübeleriyle anlam verir ve önlerindeki seçenekleri o günün imkânlarıyla tartar. Başlangıca dönmek, okurun sonucu bildiği bir hikâyeyi, sonucu henüz bilmeyen insanların yakınından okumasını sağlar.
Romanın sonraki ciltlere bıraktığı soru, itaatin haklılıkla ne ölçüde karıştırılabildiğidir. Güç sahibi birinin kendisine uyulmasını beklemesi, yaptığı talebin adaletini kendiliğinden sağlamaz. Bu ayrımın insanlar arasındaki ilişkileri nasıl değiştirdiği, ikinci ciltte davetler ve geri çekilişler üzerinden daha açık bir biçimde görülür.
Kerb-ü-Belâ 1. Cildi inceleyinKûfe’nin mektupları ve korkunun dağıttığı kalabalık
İkinci cildin açtığı mesele, verilen bir sözün hangi şartlarda geri çekilebildiğidir. Kûfe’den yükselen davet, onu gönderenlerin hayatında gerçek bir karşılık bulduğu sürece güven verir. Tehlike yaklaştığında ise herkes ötekinin ne yapacağını gözetmeye başlar. Bir insanın çekildiğini görmek, yanındakine kendi geri çekilişini haklı gösterecek bir sebep sunar. Böylece bir şehrin güven veren sesi, tek tek insanların korkularından geçerek değişir.
İhanetin Şifreleri, tam da bu çözülmenin içindeki kararları düşündürür. İnsan kendisini bir hain olarak görmeden de güvendiği kişiyi yalnız bırakabilir. Karşılığını ödemek zorunda kalmadığı sırada içtenlikle savunduğu bir sözü, ailesi, işi, itibarı veya güvenliği tehlikeye girdiğinde erteleyebilir. Romanın okuru yaklaştırdığı yer, o ertelemenin başka bir insan için hangi kapıyı kapattığıdır.
Son ciltte Kûfe’de dökülecek gözyaşı, bu cildin mektupları hatırlandığında daha ağır bir anlam kazanır. Şehrin pişmanlığını anlayabilmek için önce onun söyleyebildiği sözü, ardından o sözün korunması gereken zamanda insanların birbirlerinden nasıl ayrıldığını görmek gerekir.
Kerb-ü-Belâ 2. Cildi inceleyinHaberler değişirken yol arkadaşlığını taşımak
Üçüncü romanın ağırlığı, yol ilerledikçe açılması beklenen imkânların daralmasında hissedilir. Bir haber, gidilecek yerle birlikte insanların birbirlerine ne söyleyebildiklerini, ailelerinin güvenliğini nasıl düşündüklerini ve beraber yürümeye dair kararlarını da değiştirir. Önceki ciltlerde siyasi kararların ve şehirdeki tutumların içinde izlenen gerilim, burada yolculuk edenlerin gündelik hayatına doğrudan ulaşır.
Yol arkadaşlığı, herkesin aynı korkuyu aynı biçimde taşımasını gerektirmez. Kimin kalacağını, kimin ayrılmayı düşüneceğini ve kimin geride bırakılacak hayatları gözeteceğini anlamak için insanların birbirleriyle kurduğu bağa bakmak gerekir. Roman bu bağı, yolun sonu ağırlaştıkça daha görünür kılar. Sadakat, bir başkasının iradesini gözetme ve onun kararının bedelini paylaşma meseleleriyle birlikte okunur.
Üçüncü cilt, okuru dördüncü cildin çadırlarına bu birikimle getirir. Fırat kıyısındaki bekleyiş, bir anda başlamış bağımsız bir sahne olmaktan çıkar. Okur, orada yan yana duran insanların kendilerini o noktaya taşıyan haberleri, tercihleri ve kayıpları da bildiği için kuşatmanın ağırlığını daha yakından hisseder.
Kerb-ü-Belâ 3. Cildi inceleyinŞehadetin Şahitliği
Fırat’ın akmaya devam ettiği yerde bir çocuğun su beklemesi, dördüncü cildin en yalın sorularından birini açar. Suya erişimi elinde tutanlar, bu imkânı kimin yaşayabileceğine dair bir karar aracına çevirdiğinde kuşatma çadırların içine kadar ulaşır. Rubâb’ın Ali Asgar için ayırabileceği birkaç damlayı düşünmesi, siyasetin kendi cümlelerinde görünmeyen bedelini bir annenin çaresizliğinde duyurur. Zeyneb’in hastayı gözetmesi ve çadırlarda hayatın sürmesi için gösterilen dikkat de aynı kuşatmanın içinde yaşanır.
Hürr ile Ömer bin Sa‘d’ın yolları birbirinden ayrılırken roman iki farklı sorumluluk anlayışını yakınlaştırır. Hürr, daha önce bulunduğu safın kendi eliyle oluşmasına katkıda bulunduğu sonuçlara bakarak yönünü değiştirir. Ömer bin Sa‘d’ın önünde ise Rey vaadi durur. Bir insanın kaybetmek istemediği imkân, verdiği kararı ertelemesine ve her ertelemenin ardından kendi tutumunu yeniden gerekçelendirmesine yol açabilir. Bu iki yol, okuru bir kararın hangi anda hâlâ değiştirilebileceğini düşünmeye çağırır.
Sekizinci günün bekleyişi, son gece, Âşûrâ sabahı ve dostların birer birer eksildiği saatler boyunca ibadetle insanların birbirine karşı üstlendiği sorumluluk aynı hayatın içinde görülür. Namazı gözeten insan, yanındaki yaralının hakkını ve çadırlarda korkuyla bekleyenin hayatını da gözetir. Dördüncü cilt, beşinci cilde bu emanetin kimin omuzlarında kalacağı sorusunu bırakır.
Şehadetin Şahitliği’ni inceleyinKılıçların Susturamadığı Hakikat
Son roman, bir annenin iki ayrı vedasına açılır. Zeyneb’in karşısında aynı hanede büyümüş Avn ile Muhammed vardır. Her birinin yüzü, sesi ve annesinin hayatında durduğu yer ayrıdır. Onları korumak istemesiyle iradelerine duyduğu hürmet, vedayı ağırlaştıran iki gerçek olarak yan yana durur. Beşinci cildin önsözü, bu sahnenin duygusunu fedakârlık sözcüğüne teslim etmeden, evladını kaybetme ihtimaliyle yüz yüze kalan bir annenin yakınından anlamaya çalışır.
Abbas’ın Fırat’a yürüyüşü, dördüncü ciltte açılan su meselesini başka bir soruya taşır. Suya ulaşabilecek kuvvete sahip bir insan, eline geçen bu imkânı kimin hakkını düşünerek kullanacaktır? Abbas da susamıştır ve onun bedeni de tükenmektedir. Çadırlarda bekleyen çocukların ihtiyacını kendi ihtiyacı kadar açık görebilmesi, kuvvetin merhametle birlikte nasıl bir sorumluluğa dönüşebildiğini gösterir. Rubâb’ın kucağında bekleyen Ali Asgar ise bu büyük kararların hiçbirinde payı bulunmayan bir hayatın hakkını yeniden hatırlatır.
Hz. Hüseyin’in şehadetinden sonra anlatının taşıdığı yük değişir. Yakılan çadırlar, kadınların ve çocukların son sığınağını, hastanın yatağını ve hane hayatından kalan küçük düzeni de ortadan kaldırır. Birbirini arayan, düşeni kaldıran ve geride kalanı gözeten insanların dikkati, yaşananların içinde hayatı korumanın ne demek olduğunu gösterir. Zeyneb’in Zeynelâbidîn ile kılıç arasına girdiği yerde, bir insanın hayatıyla birlikte taşıyacağı hafıza da korunur.
Kûfe’de ve Şam’da dile gelen söz, bu bakımın, vedaların ve kayıpların içinden yükselir. Zeyneb’in hitabının ağırlığı, söylediği her kelimeye daha önce yaşadığı ve üstlendiği şeylerin eşlik etmesinden gelir. Beşinci cilt, esaret yolunda kendilerine gösterilmek istenen yere razı olmadan hakikati taşıyan insanları izleyerek dizinin son sorusunu açar. Zulmün hükmü, ancak yaşananların nasıl hatırlanacağına da hükmedebildiğinde tarihin son sözü hâline gelebilir mi?
Kılıçların Susturamadığı Hakikat’i inceleyinKûfe’nin mektubu ile Kûfe’nin gözyaşı arasında
Beş cildi birlikte okumanın en güçlü karşılıklarından biri, Kûfe’nin son romandaki gözyaşına, daha önce gönderdiği mektupları hatırlayarak bakabilmektir. Bir şehir önce sözüyle insanları yola çıkarır, sonra o sözün korunması gereken zamanda kendi korkusuyla baş başa kalır. Yaşananları gördüğünde duyduğu üzüntünün bir karşılığı vardır. O karşılığın neye dönüşeceği ise geçmişte üstlenilmeyen sorumluluğun şimdi nasıl taşındığına bağlıdır.
Bir sözün gerçek ağırlığı, onu tutmanın bir bedeli olduğunda anlaşılır.
Romanın bu sorusu, bütün sorumluluğu geçmişte yaşamış bir kalabalığa bırakmayı güçleştirir. İnsan bazen kendi yakınlığını korumak, bir imkânını kaybetmemek veya yanında bulunanlardan ayrılmamak için de gördüğü haksızlığa karşı söyleyeceği sözü erteler. Kûfe’yi anlamaya çalışmak, hangi tarihî ismi sevdiğimizi tekrar etmekten önce, kendi hayatımızda korku ağırlaştığında hangi sözümüzü geri çektiğimizi sorabilmeye kadar uzanır.
Bir haneyi ayakta tutanların hikâyesi
Çocuğun korkusunu anlayan, hastanın başından ayrılmayan, suyun kime yeteceğini düşünen ve yangında geride kalanı arayan insanlar da Kerbelâ’nın merkezindedir. Onların yaptığı işler, iktidarın diliyle tutulmuş bir kayıtta küçük görünebilir. Roman, geride kalan hayatın hangi ellerle korunduğunu göstererek o işlerin gerçek büyüklüğünü okura duyurur.
Zeyneb’in Şam’da söylediği söz bu yüzden çadırlardan ayrı okunamaz. O sözde kardeşinin şehadetinden önce üstlendiği bakım, oğullarını uğurlarken duyduğu ayrılık ve ardından ateşin içinde koruduğu insanlar vardır. Dördüncü ciltte bu sorumluluğun gündelik biçimlerini gören okur, beşinci ciltte şahitliğin hangi yaşanmışlıktan kuvvet aldığını da bilir.
Bu çizgi, önsözlerdeki emanet anlayışının romanın kişileri arasında aldığı biçimdir. Bir başkasının hayatı bizim gücümüze, kararımıza veya dikkatimize değdiğinde onun hakkını ne ölçüde gözettiğimiz, inancın hayattaki karşılığını da belirler. Fırat kıyısında suyun, çadırda bakımın ve sarayın karşısında sözün üstlendiği sorumluluk, aynı emanet anlayışının farklı zamanlardaki görünüşleridir.


































