Diriliş, yalnızca bir roman değildir; insanın kendi özüne yabancılaştığı, kalabalıkların içinde derin bir yalnızlığa sürüklendiği, iletişimin çoğaldıkça temasın azaldığı, sözün çoğaldıkça hakikatin eksildiği ve modern hayatın parıltısı altında insanî değerlerin ağır ağır aşındığı bir çağın ortasında, yeniden insan olmanın, daha doğrusu “adem” doğup “adam” olabilmenin ne demek olduğunu sorgulayan derin bir vicdan yürüyüşüdür. Eser, daha kapağından itibaren taşıdığı “Adem’likten ‘adam’lığa derin bir soluk” vurgusuyla, okuruna yalnızca bir hikâye vaat etmez; aynı zamanda kendi kalbine, kendi suskunluğuna, kendi ihmallerine ve kendi iç karanlığına dönüp bakma cesareti de teklif eder.
Romanın önsözünde kurulan dünya, bu teklifin tesadüf olmadığını daha ilk satırlarda hissettirir. Çünkü burada anlatılan şey, yalnızca bireysel bir hüzün yahut dar anlamda toplumsal bir şikâyet değildir; burada, aynı apartmanlarda yaşayıp birbirine dokunamayan, aynı sofralarda oturup birbirini duyamayan, aynı şehirlerde kalabalıklar arasında yürüyüp içten içe çürüyen modern insanın büyük kırılması dile getirilmektedir. Komşuluğun, mahalle muhabbetinin, ortak kederin ve ortak sevincin tarihin tozlu raflarına kaldırıldığı; bireyselliğin, bencilliğin, tahammülsüzlüğün, çıkarcılığın ve ruhsuz bir dünyevileşmenin hayatın merkezine yerleştiği bu çağ tablosu, Diriliş’i yalnızca kurguya yaslanan bir roman olmaktan çıkarıp çağımızın ruhsal enkazına tutulmuş güçlü bir aynaya dönüştürmektedir.
Ne var ki eser, yalnızca bu büyük çözülmeyi teşhis etmekle yetinmez; onun asıl ağırlığı, çözülmenin ortasında bile insan kalabilenlerin omzuna yüklenen sorumluluğu göstermesinde belirir. Bu yüzden Diriliş, karanlığı anlatan değil yalnızca, karanlığın içinde insanî ve ilahî olanı yeniden arayan bir romandır. Yazar, “insani, vicdani, Kurani ve Muhammedî hakikatleri” bir roman edası içinde görünür kılmaya çalışırken, okurunu salt olayların akışına değil, olayların arkasındaki derin ahlâkî yarılmaya ve oradan doğabilecek diriliş ihtimaline de davet etmektedir. Burada diriliş, süslü bir kelime yahut romantik bir iyimserlik değildir; o, kirlenmiş bir çağda temiz kalabilme, çözülen bir toplumda omuz verebilme, susturulmuş vicdanın sesini yeniden duyabilme ve insanın insana emanet olduğu o büyük hakikati yeniden hatırlayabilme çabasıdır.
Romanın kalbi ise, soyut fikirlerden çok sahici hayatların içinden atmaktadır. Berfin’in hikâyesi bunun en güçlü örneğidir. Okula gitmek isteyen, okumayı hayatının tek gerçek imkânı gibi gören, köyden çıkıp daha büyük bir hayata yürümeyi düşleyen küçük bir kız çocuğunun, töreyle, yoksullukla, aile baskısıyla ve kader diye dayatılan karanlıkla karşı karşıya bırakılması; romanın yalnızca duygusal eksenini değil, toplumsal ve ahlâkî omurgasını da kurmaktadır. Çünkü Berfin’in mücadelesi yalnızca bir kız çocuğunun okuma arzusu değildir; o, bir toplumun hangi eşikte kız çocuklarının sesini kısmayı kader, hangi eşikte onların hayatını pazarlamayı düzen, hangi eşikte sessiz kalmayı da makul gördüğünün sarsıcı bir ifşasıdır.
Mustafa karakteri ise bu romanın vicdan damarını taşıyan en önemli eşiklerden biridir. O, yalnızca bir öğretmen değildir; köy okulunun kerpiç duvarları içinde, öğretmenliğin bazen ders anlatmaktan çok daha ağır bir sorumluluk olduğunu, kimi zaman bir çocuğun kaderine omuz vermek, kimi zaman toplumun suskunluğuna karşı tek başına direnmek, kimi zaman da kendi vicdanına yenilmemek için karanlıkla boğuşmak anlamına geldiğini gösteren bir şahsiyettir. Berfin’in okula devam edebilmesi için verdiği mücadele, onun gözyaşıyla, dua ile, çaresizlikle ve kararlılıkla örülmüş iç dünyası, Diriliş’i yalnızca dışsal olayların romanı olmaktan çıkarıp insanın kendi iç mahşerini de anlatan bir metne dönüştürmektedir. Mustafa’nın yaşadığı gerilim, okura şu ağır soruyu yöneltir: Bir haksızlığın karşısında susmak mı daha kolaydır, yoksa bedeli ne olursa olsun insan kalmaya devam etmek mi?
Bu yüzden Diriliş, köyde geçen bir eğitim hikâyesi ya da toplumsal bir yara anlatısı olmanın çok ötesine geçer. O, aynı zamanda insanın yalnızlıkla, çaresizlikle, töreyle, korkuyla, inançla, merhametle ve sorumlulukla kurduğu ilişkinin romanıdır. Bir yandan kültürel yozlaşmanın, iletişimsizliğin, değersizleşmenin ve modern yıkımın fotoğrafını çekerken; öte yandan insanın başkasına değdiği yerde nasıl anlam kazandığını, bir tek iyi insanın bile bazen koskoca bir kader akışına direnebileceğini ve merhametin çoğu zaman büyük sözlerden değil, küçük ama bedelli sadakatlerden doğduğunu anlatır. Tam da bu nedenle roman, bireyin iç dünyası ile toplumun yaralı yüzü arasında güçlü bir köprü kurar.
Eserde hissedilen manevi damar da romanın etkisini derinleştiren başlıca unsurlardan biridir. Dua, teslimiyet, basiret, feraset, sevgi ve merhamet kavramları burada teorik başlıklar olarak değil; doğrudan doğruya hayatın ortasında sınanan, yara alan, bazen geciken ama yine de bütünüyle kaybolmayan hakikatler olarak belirir. Bu yönüyle Diriliş, okurunu yalnızca üzmek yahut düşündürmek istemez; aynı zamanda onu iç dünyasına dönmeye, vicdanî bir uyanış yaşamaya ve kendi varlığının başkalarıyla yan yana geldiğinde anlam kazandığını fark etmeye çağırır. Romanın kimi yerlerde adeta bir iç hesaplaşma, kimi yerlerde bir ahlâkî yüzleşme, kimi yerlerde ise ruhu silkelenmeye çağıran bir hitap hâline dönüşmesi de buradan kaynaklanır.
Sonuç olarak Diriliş, adını taşıdığı hakikate uygun biçimde, yalnızca karanlığı anlatan değil; o karanlığın içinden insanı yeniden ayağa kaldırmaya çalışan bir romandır. Bu eser, çağın kirine bulaşmadan yaşamanın ne kadar zor olduğunu, ama yine de imkânsız olmadığını; insanın başkasının yarasına dokunduğu ölçüde kendisini de iyileştirebildiğini; hakiki dirilişin ise büyük sloganlarda değil, kırılmış hayatların yanında durabilme cesaretinde başladığını hatırlatan güçlü ve sarsıcı bir metindir. Diriliş, bittiğinde yalnızca bir hikâye bırakmaz; okurun göğsünde ağır bir soru, zihninde uzun bir muhasebe ve kalbinde yeniden insan olabilmeye dair derin bir arayış bırakır.
