Bozuk Para Gibi Harcanan Ömür
İnsan, kalabalığın uğultusuna biraz dikkatle kulak verdiğinde, yalnızca birbirine karışmış sesleri, aceleyle yürüyen bedenleri, yanıp sönen reklam ışıklarını, indirim anonslarının metalik titreyişini, vitrinlerin göz alıcı düzenini ve alışveriş torbalarının hışırtısını değil, bütün bunların altında çok daha derin, çok daha ürkütücü ve insanın kalbine doğru yürüyen bir boşluk sesini de işitir; çünkü modern dünyanın alışveriş merkezlerinde, dijital ekranlarında, sürekli yenilenen cihazlarında, parlak mağazalarında, kampanya sloganlarında, tüketim günlerinde, sanal sepetlerinde ve bitmek bilmeyen “şimdi al, sonra öde” çağrılarında dolaşan şey yalnızca para, ürün, hizmet veya ekonomik hareketlilik değildir, insanın kendi ihtiyacını tanıma kabiliyetini kaybetmesi, arzusunu ihtiyaç zannetmesi, kendini eksik hissettiren her boşluğu yeni bir eşya ile kapatmaya çalışması ve ömrünü bozuk para gibi harcarken bunu hayatı zenginleştirmek sanmasıdır. Bir alışveriş merkezinin havasız koridorlarında yürürken, insan çoğu zaman kalabalığın içinde kalabalığı değil, kalabalığın içindeki yalnızlığı görür; herkes bir şey almakta, herkes bir şeye yetişmekte, herkes bir vitrine bakmakta, herkes kendisine vaat edilen küçük tatminlerin peşinden sürüklenmekte, fakat bütün bu hareketin ortasında çok az kişi gerçekten neye ihtiyaç duyduğunu, neyi niçin istediğini, hangi boşluğu hangi eşya ile kapatmaya çalıştığını ve aldığı şeyin ona gerçekten hayat mı yoksa yalnızca geçici bir uyuşma mı verdiğini sormaktadır.
Alışveriş merkezleri, bugünün şehirlerinde yalnızca ticaretin yapıldığı yapılar değil, çağın ruhunu en çıplak biçimde gösteren büyük aynalardır; çünkü orada insanın gözü, eli, arzusu, yorgunluğu, yetinmezliği, kıyas duygusu, yalnızlığı, gösterilme isteği, statü kaygısı, çocuklarına yetişememenin mahcubiyeti, kendisine küçük ödüller verme alışkanlığı ve hayatındaki derin anlam eksikliğini hızlı satın almalarla bastırma arzusu aynı anda sahneye çıkar. Işıklar çoğu zaman fazla parlaktır, müzik yeterince hesaplanmıştır, koku bile insanın kalma süresini uzatacak biçimde ayarlanmıştır, yürüyen merdivenler insanı bir kattan ötekine taşırken sanki bir ihtiyacın değil, bir hipnozun içinde dolaştırmaktadır ve mağaza vitrinleri yalnızca ürünleri değil, ürünlerle birlikte satın alınacağı varsayılan daha mutlu, daha şık, daha modern, daha kabul edilir ve daha eksiksiz bir hayat fikrini de sergilemektedir. Fakat insan, satın aldığı şeyle birlikte kendisine vaat edilen hayatı çoğu zaman eve götüremez; poşetler açılır, etiketler sökülür, yeni kokusu biraz azalır, heyecan birkaç gün içinde solar ve geriye çoğu zaman yalnızca harcanmış para, kısa süreli bir haz ve içte daha da belirginleşmiş bir eksiklik kalır.
Bu yüzden meselenin asıl tarafı, insanların ihtiyaç duydukları şeyleri satın alması değil, “ihtiyaç” kelimesinin anlamının giderek belirsizleşmesidir. İnsan gerçekten neye ihtiyacı olduğunu bilmediğinde, dış dünyanın ona ihtiyaç diye sunduğu her şeye açık hâle gelir; bir ürüne değil, bir duyguya, bir imaja, bir ait olma hissine, bir rahatlama ihtimaline, bir statü işaretine, bir eksikliği kapatma vaadine para verir. Oysa ihtiyaç, insanı hayatta tutan, hayatını düzenleyen, emeğini kolaylaştıran, bedenini, zihnini, ailesini, evini, işini veya ruhunu sahici biçimde destekleyen şeydir; arzu ise çoğu zaman başkasında görüp kendisinde de olsun isteyen, birkaç gün sonra başka bir nesneye yönelen, doydukça büyüyen ve büyüdükçe insanı daha fazla aç bırakan nefsani bir çekimdir. Modern tüketim kültürünün en büyük başarısı, ihtiyacı arzuyla, arzuyu hakla, hakkı alışkanlıkla, alışkanlığı kimlikle ve kimliği tüketimle birbirine karıştırmış olmasıdır.
Bir insanın evinde gerçekten kullanılmayan eşyaların çoğalması, dolapların dolup taşması, çocuk odalarının oyuncakla boğulması, mutfakların cihaz mezarlığına dönüşmesi, gardıropların mevsimden çok ruh hâline göre şişmesi, telefonların, ekranların, kulaklıkların, kabloların, şarj aletlerinin, kutuların, aksesuarların ve sürekli yenilenmesi gereken dijital oyuncakların insanın yaşam alanını işgal etmesi yalnızca maddi bir mesele değildir; bu, aynı zamanda insanın kendi iç boşluğunu dışarıdaki nesnelerle kapatma denemesinin mekâna yansımış hâlidir. Eşya arttıkça hayatın genişleyeceğini sanıyoruz, fakat çoğu zaman eşya arttıkça hareket alanımız daralıyor, dikkatimiz bölünüyor, sadeliğimiz kayboluyor, kanaat duygumuz zayıflıyor ve sahip olduğumuz şeylerin bakımına, yerleştirilmesine, korunmasına, yenilenmesine, ödenmesine ve başkalarına gösterilmesine harcadığımız enerji, hayatın kendisine ayırmamız gereken zamanı sessizce tüketiyor. İnsan, eşyayı kullandığını sanırken bazen eşyanın etrafında dönen bir hizmetkâra dönüşür.
Bu yeni dünyanın ekonomik mantığı, insanın ihtiyacını sınırlı, arzusunu sınırsız tutmak üzerine kuruludur; çünkü gerçekten ihtiyaç kadar tüketen insan, bu düzenin iştahını doyurmaz. Sistem, bize yalnızca ürün satmaz; önce eksiklik üretir, sonra bu eksikliğin ilacını vitrine koyar, ardından bir süre sonra o ilacın da yetersiz kaldığını söyleyerek yeni bir eksiklik ve yeni bir çözüm icat eder. Böylece insan, bitmeyen bir yenilenme döngüsünün içine girer; telefonunu değiştirir, ama birkaç ay sonra daha iyisi çıkar; evini düzenler, ama yeni bir tarz eskisini yetersiz gösterir; kıyafet alır, ama moda başka bir yöne döner; çocuğuna oyuncak alır, ama oyuncak kısa sürede ilgisini kaybeder; kendisine bakım ürünü alır, ama bedenine dair yeni bir kusur dili üretilir; tatil yapar, ama başkalarının tatili daha iyi görünür. Sistem, insanı sadece tüketici yapmaz; insanın kendi hayatına karşı sürekli eksiklik hissi taşıyan bir varlığa dönüşmesini ister.
Bu kültürden bütünüyle uzak durduğumuzu sanmak da kolay bir kendini kandırmadır; çünkü hepimiz bir yerinden bu akıntıya kapılıyoruz, hepimiz ihtiyaç ile arzu arasındaki çizgiyi zaman zaman kaybediyoruz, hepimiz bir şeyi gerçekten gerekli olduğu için mi, yoksa içimizdeki yorgunluğu biraz susturmak için mi aldığımızı her zaman dürüstçe ayırt edemiyoruz. Bir kampanya bildirimi geldiğinde, bir mağazanın önünden geçerken, bir sosyal medya paylaşımında başkasının hayatındaki eşyayı gördüğümüzde, bir çocuğun isteği karşısında suçluluk duyduğumuzda, bir yalnızlık saatinde kendimize küçük bir ödül vermek istediğimizde, ekonomik olarak zorda olduğumuz hâlde “en azından bunu alayım” dediğimizde, hepimiz bu yeni inancın kapısında bir süre duruyoruz. Direnmek zordur; çünkü mesele yalnızca alışveriş yapmamak değildir, insanlığın bütün kalelerini kuşatmış, bütün cephelerine sızmış, bütün değerleri kendi diline tercüme etmiş ve neredeyse bir hayat dini gibi işleyen bu tüketim inancına karşı iç berraklığını koruyabilmektir. Bu tüketim düzeni, insana yalnızca “al” demez; “alırsan eksikliğin azalacak, alırsan görünür olacaksın, alırsan çağın içinde kalacaksın, alırsan çocuğunu mahcup etmeyeceksin, alırsan kendini ödüllendirmiş olacaksın, alırsan hayat biraz daha katlanılır hâle gelecek” diye fısıldar. Fakat insanın asıl açlığı çoğu zaman eşyaya değil, anlama, temas etmeye, görülmeye, dinlenmeye, sevilmeye, güvenmeye, sakinleşmeye, kök salmaya, dua etmeye, üretmeye, ait olmaya ve kendi ömrünün boşa gitmediğini hissetmeye dairdir. Bu açlık doğru yerden doyurulmadığında, alışveriş bir tür ayine dönüşür; insan mağazadan mağazaya dolaşırken aslında içindeki boşluğun etrafında tavaf eder, satın aldığı her şeyle kendisini bir anlığına tamamlanmış hisseder, sonra o tamamlanma hissi dağıldığında yeniden başka bir vitrine yönelir. Böylece alınan şeyler çoğalır, fakat insanın içindeki yoksulluk azalmaz.
Dünyanın nereye gittiğini endişeyle birbirimize soruyoruz, fakat belki de soruyu yanlış kuruyoruz. Dünya, kendi kaderinde, kendi ölçüsünde, kendi kozmik düzeni içinde dönmeye devam ediyor; asıl savrulan insanın kendisidir. Toprak hâlâ toprak olmak istiyor, su hâlâ akmak, ağaç hâlâ kök salmak, bulut hâlâ gölge vermek, kuş hâlâ uçmak, çocuk hâlâ bakılmak, yaşlı hâlâ dinlenmek, hasta hâlâ şefkat görmek, insan hâlâ sevilmek istiyor. Fakat biz, siyasetin, ekonominin, diplomasinin, kültürün, sanatın, mimarinin, şehirciliğin, çevrenin ve hatta dinin gündelik sorularını cevapladıkça yeni sorular üreten, kendi varlığını sürdürmek için sürekli yeni krizler, yeni kavramlar, yeni kampanyalar, yeni tüketim biçimleri ve yeni dikkat alanları icat eden devasa bir süreçler ormanında insanı kaybettik. Süreçler var, toplantılar var, raporlar var, projeler var, markalar var, göstergeler var, performans ölçümleri var, etkileşimler var; fakat insana sıra gelmiyor, insanın yüzü görünmüyor, insanın yorgunluğu duyulmuyor, insanın tabiatı ve hakikati merkeze alınmıyor.
Bu yüzden çağımızın birçok sorusu, cevaplandıkça kendisini yeniden üreten bukalemun tabiatlı sorulara benziyor; çünkü bu soruların çoğu hakikati bulmak için değil, düzenin kendi devinimini sürdürmek için soruluyor. Ekonomi daha fazla büyüsün diye insanın daha fazla tüketmesi, şehirler daha fazla genişlesin diye tabiatın daha fazla çekilmesi, teknoloji daha fazla ilerlesin diye dikkatin daha fazla parçalanması, kültür daha fazla dolaşıma girsin diye sanatın daha fazla içerikleşmesi, din dili daha fazla görünür olsun diye ahlakın bazen daha fazla gösteriye dönüşmesi ve medya daha fazla canlı kalsın diye insanın daha fazla oyalanması bekleniyor. Bu düzenin temel ölçütü insanın kendisi değilse, ortaya çıkan her sonuç kendi içinde yeni bir bozulma tohumu taşır. İnsan için kurulmamış süreçler, sonunda insanı kendi işlemesi gereken ham maddeye dönüştürür.
Abesle iştigalin bu kadar yaygın hâle geldiği bir dünyada ciddi bir meselesi olan insanın konuşma hevesi bile kırılabiliyor. Gündemler öyle hızlı değişiyor, yüzeysel meraklar öyle kolay kalabalık topluyor, magazin dili öyle geniş bir alanı işgal ediyor, sosyal medya tartışmaları öyle hızlı parlayıp sönüyor, küçük olaylar öyle büyük gürültülerle şişiriliyor ve büyük meseleler öyle kolayca birkaç cümlelik tüketim malzemesine indirgeniyor ki, insan bazen gerçekten önemli bir şey söylemenin gereksiz bir çaba gibi göründüğü tuhaf bir çağ yorgunluğuna düşüyor. “Büyük sanatçı, büyük düşünür, büyük ilim adamı yetişmiyor” diye yakınanların, yetişse bile onu fark edecek dikkat, sabır, derinlik, okuma terbiyesi ve zihinsel hazırlığa sahip olup olmadığımızı sormaması ayrıca acı vericidir. Çünkü derinlik yetişse bile yüzeyin pazarında hemen görünmeyebilir; hakikat konuşsa bile gürültüye alışmış kulak onu duymakta zorlanabilir.
Bugünün insanı, eğer kendisine “Ömrünü neyle geçirdin, hangi meselelerin peşine düştün, hangi hakikate emek verdin, hangi acıyı anlamaya çalıştın, hangi iyiliği sessizce büyüttün, hangi emanete sadık kaldın?” diye sorulsa, çoğu zaman kendi gündelik meşguliyetlerinin dağınıklığı içinde mahcup bir sessizliğe düşebilir. Çünkü ömrümüzün büyük kısmı, bize gerçekten hayat veren şeylerle değil, dikkatimizi sürekli oyalayan, bizi kısa süreli heyecanlara, küçük öfkelere, geçici meraklara, parıltılı tüketimlere, gereksiz tartışmalara, başkalarının hayatını seyretmeye ve bitmeyen dijital dolambaçlara sürükleyen şeylerle geçiyor. İnsan, kendi zamanını bozuk para gibi harcıyor; birazını alışveriş merkezinin uğultusunda, birazını ekranın sonsuz akışında, birazını magazinleşmiş haberlerin boş heyecanında, birazını kıyasın zehirli gölgesinde, birazını gereksiz öfke nöbetlerinde, birazını da hiçbir iz bırakmayan ama ruhu yoran meşguliyetlerde tüketiyor. Ömür, büyük kayıplarla değil, çoğu zaman fark edilmeden tekrarlanan küçük harcamalarla tükenir.
Kum saati hızla akıyor; fakat insan, akıp giden şeyin yalnızca zaman değil, kendi varlığının en kıymetli imkânı olduğunu çoğu zaman geç fark ediyor. Sahte kıyametlerle oyalanırken kendi kıyametine gözlerini kapatıyor; gündemin kıyameti, ekonominin kıyameti, teknolojinin kıyameti, siyasi tartışmaların kıyameti, magazin skandallarının kıyameti, sosyal medya linçlerinin kıyameti ve tüketim sezonlarının kıyameti arasında koştururken, ölümün, hesabın, faniliğin, emanetin, kul hakkının, tabiatın, çocuğun, yaşlının, yoksulun, kendi kalbinin ve kendi ömrünün sessiz ama gerçek kıyametini duymuyor. Oysa kıyamet arayan insanın çok uzaklara bakmasına gerek yok; ihtiyacını tanıyamayan, zamanını koruyamayan, tabiatı tüketen, kalbini ekranlara rehin bırakan, insana sıra getirmeyen ve yaşadığı hayatın asıl anlamını sürekli erteleyen bir insanlık, kendi küçük kıyametlerini her gün zaten yaşıyor.
Bir çeyrek asır öncesine dönüp baktığımızda bile hayatın ne kadar hızlı değiştiğini görmek mümkündür. Elektriğin her evde olmadığı, kasabaların karanlık akşamlara daha aşina olduğu, şehirlerde apartmanların seyrek göründüğü, damlarda tek tük antenlerin belirdiği, televizyonun siyah beyaz bir misafir gibi evin baş köşesine oturduğu, sonra rengin geldiği, tek kanalın çoğaldığı, telefonun her evde bulunmadığı, bir şehirden başka bir şehre ulaşmanın sabır istediği, mektubun beklenebilen bir haber olduğu, çocukların sokağı gerçekten sokak olarak bildiği, büyüklerin akşam serinliğinde kapı önlerinde oturduğu, bulutların, serçelerin, çam ağaçlarının, toprak kokusunun ve komşu seslerinin hayatın ayrıntısı değil, hayatın kendisi olduğu günlerden bugünün sürekli bağlantılı, sürekli aydınlık, sürekli uyarılmış, sürekli hızlandırılmış ve sürekli tüketmeye çağrılan hayatına geldik. Bu değişim yalnızca araçları değiştirmedi; insanın zamanla, mekânla, dikkatle, beklemekle, yalnızlıkla, hatırlamakla ve kendisiyle kurduğu ilişkiyi de değiştirdi.
Zaman her şeyi değiştiriyor deyip geçiyoruz; fakat belki de daha doğru olan, insanın kendi arzularıyla, icatlarıyla, ihtiraslarıyla, korkularıyla ve konfor arayışıyla her şeyi değiştirdiğini kabul etmektir. Değişim, ilerleme mantığının vazgeçilmez şartı gibi sunuldu; değişmeyen tek şeyin değişimin kendisi olduğu söylendi, fakat çok azımız “Nereden nereye doğru değişiyoruz, neyi kazanırken neyi kaybediyoruz, hangi kolaylık hangi iç kabiliyeti bizden alıyor, hangi hız hangi sabrı öldürüyor, hangi iletişim biçimi hangi derin karşılaşmayı zayıflatıyor, hangi teknolojik oyuncak hangi insanî refleksi uyuşturuyor?” sorularını yeterince ciddiyetle sorduk. Sormak zordu; çünkü bu soruların cevabı, kullandığımız cihazlara, kurduğumuz hayatlara, çocuklarımıza verdiğimiz alışkanlıklara, evlerimizin düzenine, şehirlerimizin mimarisine ve kendi bağımlılıklarımıza dokunacaktı. İnsan çoğu zaman, hayatını kolaylaştıran şeylerin ruhunu zorlaştırıp zorlaştırmadığını sormaktan kaçınır.
Bugün yalnızca internet bağlantısı veya televizyon yayınları bir anda hayattan çekilip alınsa, çoğumuzun kendi iç sessizliğiyle, evinin duvarlarıyla, yanındaki insanın yüzüyle, bir kitabın sayfasıyla, pencere önündeki gökyüzüyle, parkta oynayan çocuklarla, kuşların sesiyle, sokağın kendi ritmiyle ve kendisine ait düşüncelerle ne yapacağını bilemeyecek hâle gelmiş olması, üzerinde uzun uzun durulması gereken bir yoksunluktur. Bu yoksunluk, bağlantı eksikliğinden değil, bağlantıya bağımlı hâle gelmiş ruhun kendi başına kalma kabiliyetini kaybetmesinden doğar. Saatler boyunca bir parkta oturduğu hâlde kafasını ekranından kaldırmayan, çimenin rengini, bulutun şeklini, serçenin telaşını, çam ağacının sessiz duruşunu, rüzgârın yüzüne değmesini ve yanında oturan insanın iç dünyasını fark etmeyen kişi, biyolojik olarak canlı olsa bile dikkat bakımından yarı ölü bir hâle yaklaşmıştır. Hayatın tam merkezinde duran ayrıntılar artık onun için arka plan gürültüsüdür; asıl hayatı, avucundaki camın içinde akmaktadır. Bu dijital bağımlılık, sadece eğlence veya iletişim meselesi değildir; insanın tabiatla, zamanla, sabırla, bedenle, uyku ile, çocuklukla, eğitimle, aileyle ve ibadetle kurduğu ilişkileri de dönüştürmektedir. Çocuk sıkıldığında hayal kurmak yerine ekran ister; genç yalnız kaldığında kendi iç sesini dinlemek yerine akışa sığınır; yetişkin yorulduğunda susmak yerine görüntü tüketir; yaşlı insan eskiden aile halkının ortasında anlatılan bir hatıranın taşıyıcısıyken şimdi çoğu zaman ekran seslerinin gölgesinde unutulur; ev halkı aynı odada bulunur ama farklı dijital dünyalara dağılır; sofrada bedenler yan yana, dikkatler başka yerlerde durur. Böylece aile, mekânsal olarak bir arada olsa bile ruhsal olarak parçalanır. İnsanlar birbirinden haberdar olur ama birbirine yakın olmayabilir; mesajlaşır ama hâlini gerçekten sormayabilir; paylaşır ama içini açmayabilir; görünür olur ama anlaşılmayabilir.
Tüketim kültürü ile dijital bağımlılık aynı kökten beslenir: insanın iç boşluğunu dış uyarılarla kapatma arzusu. Alışveriş merkezi nasıl insanı yeni ürünlerle oyalıyorsa, ekran da yeni görüntülerle oyalıyor; vitrin nasıl eksiklik hissi üretiyorsa, sosyal medya da kıyas yoluyla eksiklik hissi üretiyor; mağaza nasıl “bunu alırsan tamamlanırsın” diyorsa, dijital akış da “bunu görmezsen geride kalırsın” diyor. İkisinde de insanın dikkati kendi içine, kendi hayatına, kendi ilişkilerine, kendi sorumluluğuna, kendi ölümüne, kendi emanete bağlı zamanına değil, dışarıdaki bitmeyen akışa yönlendiriliyor. Bu yüzden tüketim yalnızca para harcamak değildir; dikkat de tüketilir, sabır da tüketilir, mahremiyet de tüketilir, tabiat da tüketilir, çocukluk da tüketilir, insanın kendi içinde sessizce olgunlaşma kabiliyeti de tüketilir. Harcanan yalnızca cüzdandaki para değil, insanın kendisidir.
Deniz yavaş yavaş bitiyor; bu cümle yalnızca ekonomik bir metafor değil, tabiatın, insan ruhunun ve hayatın bütün emanet alanlarının tükenişine dair ağır bir uyarıdır. İnsan ihtiraslarıyla kurgulanan bu filmin mutlu sonla bitmeyeceği artık her gün biraz daha görünür hâle geliyor. Doğal hayat ölüyor, yeraltı zenginlikleri hoyratça tüketiliyor, bitki ve hayvan çeşitliliği azalıyor, şehirler nefes alamayacak biçimde büyüyor, beton toprağın üzerini örtüyor, su kaynakları kirleniyor, hava ağırlaşıyor, çocukların gökyüzüyle kurduğu ilişki zayıflıyor, yaşlıların hatırladığı tabiat gün geçtikçe hatıra olmaya çekiliyor. Fakat bütün bunları bilmemize rağmen alışkanlıklarımızdan vazgeçmekte zorlanıyoruz; çünkü konfor, insana çoğu zaman yaklaşan felaketin sesini unutturur. İnsan, kıyameti haberlerde ararken kendi alışkanlıklarının küçük küçük kıyametler ürettiğini görmek istemez.
Tabiat bize emanet edilmiş bir hayat alanıdır; fakat biz çoğu zaman onu depo, kaynak, hammadde, yatırım, manzara, tatil fonu, inşaat alanı, tüketim sahası veya ekonomik büyümenin gereci gibi görüyoruz. Oysa bir ağacın sadece kereste, bir nehrin sadece enerji, bir dağın sadece maden, bir toprağın sadece arsa, bir hayvanın sadece üretim birimi, bir çiçeğin sadece süs ve bir denizin sadece turizm değeri olmadığını unuttuğumuzda, hayatın kendisine karşı körleşmiş oluruz. Tabiatın dili yavaş konuşur; insanın hırsı ise çok hızlı karar verir. Hızlı karar veren hırs, yavaş konuşan tabiatı duyamaz. Bu yüzden bugün yaşadığımız çevre krizi, yalnızca teknik bir kriz değil, insanın bakış krizidir. Bakış değişmeden, teknolojiyle yapılacak düzeltmeler de çoğu zaman başka tüketim biçimlerine hizmet eder.
Bu bakış krizi, şehirlerimizde de kendisini gösteriyor. Şehirler insanı barındırmak yerine çoğu zaman onu hızlandıran, sıkıştıran, yalnızlaştıran ve tüketim merkezlerine yönlendiren büyük makineler hâline geliyor. Çocukların oynayacağı toprak azalıyor, komşuluğun nefes alacağı eşikler kayboluyor, yaşlıların oturup gelen geçeni izleyeceği gölgeler eksiliyor, yürüyerek varılacak yakınlıklar otomobil trafiğinin içinde uzaklaşıyor, mahallelerin kendine ait hafızası aynı tip binaların arasında siliniyor. Şehir, insanın ruhunu genişletmek yerine onu sürekli bir yere yetişmeye zorladığında, orada mimari de, ulaşım da, ekonomi de insanın aleyhine işlemeye başlar. Bir şehrin gelişmişliği, yalnızca yüksek binaları, geniş yolları, büyük AVM’leri ve parlayan tabelalarıyla ölçülmez; o şehirde bir çocuğun güvenle oynayıp oynayamadığı, bir yaşlının yalnız kalıp kalmadığı, bir yoksulun haysiyetle yaşayabildiği, bir ağacın kök salabildiği ve insanın yürürken kendi ruhunu kaybetmeden nefes alıp alamadığıyla ölçülür. Bütün bu gidişata karşı “insan yeniden insan olabilir mi?” sorusu, artık yalnızca felsefi bir soru değil, varoluşsal bir zorunluluktur. İnsan yeniden insan olabilir diyorsak, bunun yolu teknolojiyi tamamen reddetmekten, alışverişi bütünüyle şeytanlaştırmaktan, modern hayatın bütün imkânlarını bir kalemde silmekten veya geçmişi kusursuz bir cennet gibi yüceltmekten geçmez. Geçmişte de yoksulluk vardı, zorluk vardı, adaletsizlik vardı, hastalık vardı, iletişim eksikliği vardı ve insan yine insandı; mesele geçmişe romantik bir kaçış değil, bugünün imkânlarını insanın hakikatine, tabiatına, haysiyetine ve emanet bilincine uygun biçimde kullanmayı yeniden öğrenmektir. İnsanın yeniden insan olması, önce ihtiyacını arzusundan ayırması, zamanını bozuk para gibi harcamaktan vazgeçmesi, dikkatini koruması, eşyayı yerine koyması, teknolojiyi araç olarak tutması, tabiatı ganimet değil emanet bilmesi ve hayatın merkezine süreçleri değil insanın hakikatini yerleştirmesiyle mümkündür.
Bu dönüşün ilk adımı, sadeliği yeniden utanılacak bir eksiklik değil, olgun bir seçiş olarak görebilmektir. Sadelik, yoksulluk zorunluluğu değildir; sadelik, insanın sahip oldukları içinde boğulmaması, kullanmadığı şeylerin esiri olmaması, satın almadığı şey yüzünden kendisini eksik hissetmemesi, çocuğuna her istediğini vermediğinde onu sevgisiz bırakmış saymaması, evini eşyanın değil huzurun taşımasına izin vermesi, sofrada çeşit kadar muhabbeti de önemsemesi ve hayatı daha fazla nesneyle değil daha fazla anlamla genişletmeye çalışmasıdır. Sadeleşmek, yalnızca dolaptan eşya çıkarmak değildir; insanın zihninden gereksiz kıyasları, kalbinden gösteri arzusunu, zamanından boş meşguliyetleri ve hayatından sürekli tüketmeye zorlayan bağımlılıkları da azaltmasıdır. Sadelik, eksilmek değil, insanın kendisini boğan fazlalıklardan kurtulmasıdır.
İkinci adım, dikkati yeniden eğitmektir. Dikkat, insanın ruhunun yönüdür; insan neye sürekli bakıyorsa zamanla ona benzemeye, onu önemsemeye, onun diliyle düşünmeye ve onun ölçüleriyle yaşamaya başlar. Sürekli reklama bakan insan eksikliğe, sürekli kıyasa bakan insan yetersizliğe, sürekli öfke içeriklerine bakan insan sertliğe, sürekli magazinleşmiş hayatlara bakan insan yüzeyselliğe, sürekli hızlandırılmış görüntülere bakan insan sabırsızlığa alışır. Dikkatini koruyan insan ise yavaş yavaş kendi hayatına geri döner; gökyüzünü fark eder, evindeki insanın yüzünü okur, kitapta kalır, duada derinleşir, emeğin kıymetini görür, tabiatın sesini duyar, kendi içindeki dağınıklığı toplar. Dikkat dağıldığında hayat da dağılır; dikkat toplandığında insanın iç dünyasında küçük de olsa bir merkez oluşur.
Üçüncü adım, zamanı yeniden emanet bilinciyle taşımaktır. Zaman, insanın en kolay harcadığı ama en imkânsız geri aldığı sermayedir. Para kaybedilir ve bazen geri kazanılır, eşya kırılır ve yenisi alınır, iş değişir, şehir değişir, düzen değişir; fakat harcanmış zaman geri gelmez. Buna rağmen insan, zamanını en değersiz şeylere en rahat biçimde harcar. Saatlerce ekranın içinde kaybolur, gereksiz tartışmalara ömür verir, başkalarının hayatını seyreder, kıyasla yorulur, alışverişle oyalanır, boş gündemlerle zihnini doldurur ve sonra hayatının asıl meselelerine vakit bulamadığını söyler. Oysa zaman, insanın hangi hakikate sadık olduğunu gösteren en dürüst aynalardan biridir; insan neye vakit ayırıyorsa, gerçekte ona değer veriyor demektir. Söylediği değerlerle harcadığı zaman arasında uçurum olan insan, bir süre sonra kendi hayatına yabancılaşır.
Dördüncü adım, çocukları bu tüketim ve ekran düzeninin ilk kurbanları olmaktan korumaktır. Çocuğun her sıkılmasında ekranla susturulması, her isteğinde yeni bir ürünle oyalanması, her başarıda alışverişle ödüllendirilmesi, her ağlayışında dikkatinin başka bir uyaranla dağıtılması, onu ileride kendi iç boşluğunu tanıyamayan, beklemeyi bilmeyen, sürekli dışarıdan uyarılma isteyen ve doyumu hemen talep eden bir insana dönüştürme riski taşır. Çocuğun sıkılmasına izin vermek, onun hayal gücüne alan açmaktır; toprağa dokunmasına izin vermek, onun hayatla beden üzerinden ilişki kurmasına imkân vermektir; her istediğini almamak, ona dünyanın kendi arzularına göre dönmediğini öğretmektir; ekranı sınırlamak, onun kendi iç sesini duymasına yardımcı olmaktır. Çocukları sevmek, onları tüketim düzeninin küçük müşterileri hâline getirmek değil, onlara kanaati, sabrı, emeği, paylaşmayı, tabiatla bağı ve insan yüzüne bakmayı öğretmektir. Beşinci adım, abesle iştigalden ciddi meselelere doğru dönmektir. Ciddi mesele derken yalnızca büyük siyaset, ekonomi veya entelektüel tartışmalar anlaşılmamalıdır; insanın kendi hayatının ciddiyeti, ailesinin ciddiyeti, ahlakının ciddiyeti, kul hakkının ciddiyeti, tabiatın ciddiyeti, ölümün ciddiyeti, çocuğun ruhunun ciddiyeti, yoksulun haysiyetinin ciddiyeti ve zamanın ciddiyeti de buna dâhildir. Geyikle, magazinle, yüzeysel merakla, geçici öfkeyle, tüketim haberleriyle ve dijital oyalanmayla dolu bir zihin, derin meseleleri taşıyacak kaslarını kaybeder. İnsan bir gün ciddi bir metne, sahici bir soruya, ağır bir acıya veya kendisini değiştirecek bir hakikate geldiğinde sıkılır, kaçar, özet ister, geçiştirir. Bu yüzden ciddi meseleleri yeniden konuşabilmek için önce zihnimizin taşıma kapasitesini, okuma sabrını, dinleme edebini ve düşünme ahlakını onarmamız gerekir.
Altıncı adım, “hep birlikte uyanma” çağrısını bireysel bir ahlakla toplumsal bir sorumluluğun buluşma noktası olarak anlamaktır. Tek başına kurtuluş romantik bir avunma olabilir; çünkü insan, içinde yaşadığı kültürden, ailesinden, medyasından, ekonomisinden, şehrinden, eğitiminden ve gündelik alışkanlıklarından tamamen bağımsız değildir. Fakat topluca uyanış da herkesin aynı anda büyük bir dönüşüm yaşaması demek değildir; uyanış, küçük çevrelerden, evlerden, sınıflardan, iş yerlerinden, dost meclislerinden, mahallelerden, yazılardan, sohbetlerden, çocuklara verilen terbiyeden ve gündelik hayatta alınan sade ama kararlı tavırlardan başlayabilir. Bir ev alışveriş dilini değiştirirse, bir okul ekran karşısında tabiatı yeniden merkeze alırsa, bir aile zamanı birlikte yaşamayı öğrenirse, bir insan satın almadan önce gerçekten ihtiyaç duyup duymadığını sorarsa, bir dost meclisi boş gürültü yerine anlamlı konuşmayı seçerse, bu küçük uyanışlar görünmez ama güçlü bir damar oluşturur.
Bu uyanışın dini ve ahlaki tarafı, dünyanın emanet oluşunu yeniden hatırlamaktır. İnsan, kendisine verilen malın, zamanın, bedenin, tabiatın, çocuğun, bilginin, teknolojinin ve imkânların hesabını verecek bir varlık olduğunu unuttuğunda, tüketim yalnızca ekonomik bir davranış olmaktan çıkarak manevi bir körlüğe dönüşür. Emanet bilinci ise insanın elini yavaşlatır, gözünü temizler, alışverişini sorgulatır, israfını utandırır, zamanını dikkatle harcatır, tabiatı hoyratça kullanmasını engeller, çocuğuna verdiği alışkanlıkları düşündürür ve insanın kendi ömrünü yalnızca “geçirilecek zaman” değil, “hesabı verilecek sermaye” olarak görmesini sağlar. Bu bilinç olmadan çevrecilik bile bazen başka bir moda akımına, sadelik bile başka bir estetik gösteriye, teknoloji eleştirisi bile başka bir içerik türüne dönüşebilir. Emanet bilinci, bütün bunların merkezine insanın Rabbine, kendisine, topluma ve yaratılmışlara karşı sorumluluğunu koyar.
Bir zamanlar hayatın daha sade olması, insanların otomatik olarak daha derin, daha ahlaklı veya daha mutlu olduğu anlamına gelmez; fakat o sadelik, bazı insani kabiliyetlerin korunmasına daha fazla imkân veriyordu. Beklemek vardı, bu bekleyiş insanı sabra alıştırıyordu; az eşya vardı, bu azlık insanı kullanmayı ve kıymet bilmeyi öğretiyordu; iletişim yavaştı, bu yavaşlık sözü daha ağır kılıyordu; çocuklar sokakta oynuyordu, bu oyun hayatla doğrudan temas kurduruyordu; akşamlar daha karanlıktı, bu karanlık insanı göğe, sohbete, hikâyeye ve kendi iç sesine biraz daha yaklaştırıyordu. Bugün imkânlar çoğaldı, fakat bazı iç kabiliyetler zayıfladı. Bu gerçek, modern imkânları reddetmek için değil, onların elimizden aldığı insanî kasları yeniden çalıştırmak için hatırlanmalıdır.
İnsan yeniden insan olabilir; fakat bunun için önce kendisinin neye dönüştüğünü dürüstçe görmelidir. Tüketici olmaktan önce kul, kullanıcı olmaktan önce insan, müşteri olmaktan önce emanet sahibi, takipçi olmaktan önce şahit, bağlantıda olmaktan önce gerçekten yakın, hareket hâlinde olmaktan önce istikamet sahibi ve sahip olmaktan önce sorumlu olduğunu hatırlamalıdır. Bu hatırlama kolay değildir; çünkü bütün düzen bize başka bir kimlik verir. Bize “sen tükettiğin kadar varsın, göründüğün kadar değerlisin, bağlantıda kaldığın kadar canlısın, güncel kaldığın kadar önemlisin, yenilediğin kadar ileridesin, hızlandığın kadar başarıya yakınsın” der. İnsan ise bütün bu çağrılara karşı bazen çok sade bir cümleyle direnmelidir: Benim değerim aldıklarımla, gösterdiklerimle, hızımla, cihazlarımla, tüketim gücümle ve akıştaki yerimle ölçülemez; ben bana emanet edilen hayatı nasıl taşıdığımla insanım.
Bu cümle, insanı bir anda alışkanlıklarından kurtarmaz; fakat içindeki yönü değiştirir. Artık alışveriş merkezine girdiğinde kendisine “Gerçekten ihtiyacım var mı?” diye sorabilir; ekranı eline aldığında “Bu bana hayat mı veriyor, yoksa hayatımdan mı alıyor?” diye düşünebilir; çocuğunun isteği karşısında “Ona sevgi mi veriyorum, yoksa tüketimle oyalıyor muyum?” diye yoklayabilir; zamanını harcarken “Bunu ahirette, vicdanımda, çocuklarımın hatırasında ve kendi iç muhasebemde nasıl açıklayacağım?” diye durabilir; tabiatla karşılaştığında “Bu bana ait bir kaynak mı, yoksa bana emanet edilmiş bir hayat alanı mı?” diye bakabilir. Sorular değiştiğinde, hayatın akışı da yavaş yavaş değişir.
Elbette direnmek kolay olmayacaktır. Bütün dünya insanı daha fazla tüketmeye, daha fazla izlemeye, daha fazla kıyaslamaya, daha fazla yenilemeye, daha fazla görünmeye ve daha fazla hızlanmaya çağırırken, insanın kendi içinde sade, sakin, dikkatli, emanet bilinciyle yaşayan, tabiatı duyan, çocuğunu ekrandan önce gören, eşyanın değil anlamın peşinden giden bir yer açması büyük bir mücadeledir. Fakat her büyük mücadele, insanın kendi küçük alışkanlıklarıyla başlar. Bir ürünü almaktan vazgeçmek, bir akşam telefonu kenara koymak, bir çocukla yürüyüşe çıkmak, bir parkta gerçekten oturmak, bir kitabın sayfasında kalmak, gereksiz tartışmadan uzak durmak, bir eşyayı tamir edip kullanmak, israfı azaltmak, komşunun hâlini sormak, yorgun bir insanı dinlemek ve bir günün sonunda “Bugün ömrümü nereye harcadım?” diye sormak, bu mücadelenin sessiz adımlarıdır.
Bütün bunların sonunda insanın karşısında duran mesele, yalnızca alışveriş merkezlerinin boğucu kalabalığı, ekranların bağımlılığı, teknolojinin hızı, çevrenin tahribi veya kültürün yüzeyselliği değildir; asıl mesele, insanın kendi hayatını gerçekten yaşayıp yaşamadığıdır. Yaşamak, satın almak değildir; yaşamak, sürekli bağlantıda olmak değildir; yaşamak, başkalarının hayatını seyretmek değildir; yaşamak, her yeniliğe yetişmek değildir; yaşamak, gündemlerin peşinde sürüklenmek değildir. Yaşamak, insanın kendisine emanet edilen ömrü hakikatle, emekle, dikkatle, sevgiyle, sorumlulukla, kanaatle, tabiatla, dua ile ve insan yüzüne sahici biçimde bakarak taşımasıdır. İnsan bunu kaybettiğinde, ne kadar çok şeye sahip olursa olsun kendi hayatının dışında kalır.
Kıyamet arayan insan, önce kendi dikkatinin kıyametine, kendi zamanının kıyametine, kendi tüketim alışkanlıklarının kıyametine, kendi çocukluğunun ve çocuklarının tabiatla bağının kıyametine, kendi evindeki ekran sessizliğinin kıyametine, kendi ihtiyacını tanıyamama hâlinin kıyametine, kendi ömrünü bozuk para gibi harcama biçiminin kıyametine bakmalıdır. Çünkü büyük kıyamet gelmeden önce insanın içinde ve toplumun damarlarında sayısız küçük kıyamet yaşanır; anlam çöker, dikkat dağılır, kalp kirlenir, tabiat tükenir, zaman savrulur, insanın yüzü görünmez olur. Bu küçük kıyametleri fark eden insan, hâlâ dönüş imkânına sahiptir. Fark etmeyen ise kendisini eğlendiren şeylerin enkazı altında kaldığında bile bunun adını hayat sanmaya devam eder.
Şimdi bize düşen, hayatı tüketim ayinlerinin, medya dolambaçlarının, magazin dolmuşlarının, dijital oyuncakların, sürekli yenilenen ihtiyaç illüzyonlarının ve abesle iştigalin elinden geri almaktır. Bu geri alış, öfkeyle değil, bilinçle; nostaljiyle değil, hikmetle; reddiyecilikle değil, emanet sorumluluğuyla; bireysel kaçışla değil, birlikte uyanma iradesiyle mümkün olacaktır. İnsan yeniden insan olabilir; çünkü insan, yalnızca alışkanlıklarının ürünü değildir, aynı zamanda hatırlayabilen, tövbe edebilen, yön değiştirebilen, sadeleşebilen, sevebilen, emanet bilinciyle yaşayabilen ve kendi ömrünün nereye aktığını sorma cesareti gösterebilen bir varlıktır. Bu cesaret, belki de çağın en büyük direnişidir.
Bir gün geriye dönüp baktığımızda, en pahalı eşyalarımızın, en yeni cihazlarımızın, en çok konuşulan gündemlerin, en parlak alışveriş günlerinin, en çok izlenen görüntülerin ve uğruna saatlerimizi verdiğimiz küçük merakların çoğu, hayatımızın gerçek anlam haritasında neredeyse hiç yer tutmayacak. Fakat bir çocuğun gözlerine gerçekten baktığımız an, bir ağacın altında kendimize geldiğimiz sessizlik, bir kitabın bizi içimizden sarsan cümlesi, bir yoksulun haysiyetini koruyarak yaptığımız yardım, bir israftan vazgeçtiğimiz gün, bir alışveriş arzusunu ihtiyaç terazisinde tartıp geri bıraktığımız saat, bir ekranı kapatıp ailemize döndüğümüz akşam, bir komşunun hâlini sorduğumuz vakit ve bir ömrü nereye harcadığımızı dürüstçe düşündüğümüz gece, belki de bizi insan tutan asıl izler olarak kalacak. Çünkü insan, sahip olduklarının toplamı değil, neye değer verdiğinin, neyi koruduğunun, neyi tüketmediğinin ve neyin uğruna kendisini toparladığının hikâyesidir.
Deniz yavaş yavaş bitiyorsa, henüz tamamen çekilmeden kıyıda durup ne yaptığımızı görmek zorundayız. Toprak yoruluyorsa, çocuklarımız gökyüzünü yalnızca ekran duvar kâğıdı gibi tanımaya başlamışsa, ihtiyacımızı arzumuzdan ayıramıyorsak, zamanımızı kimin çaldığını fark etmiyorsak, alışveriş bize haz verip hayat vermiyorsa, teknoloji bizi bağlı tutup yakın kılmıyorsa, şehirler büyüyüp insanı küçültüyorsa, o hâlde mesele sadece ekonomik, teknolojik veya kültürel bir mesele değildir; mesele insanın kendi merkezini kaybetmesidir. Merkez kaybolduğunda her şey çoğalır ama hiçbir şey yerli yerine oturmaz. Merkez bulunduğunda ise az şey bile genişler, sade hayat bile derinleşir, sınırlı imkân bile bereket kazanır ve insan kendi ömrünü bozuk para gibi harcamaktan vazgeçip onu emanet edilmiş bir hazine gibi taşımaya başlar.
İnsan yeniden insan olabilir; bunun için önce alışveriş merkezlerinin boğucu uğultusunun içinde kendi kalbinin sessiz sorusunu duymalı, ekranların parlak ışığında kendi dikkatinin karardığını fark etmeli, tüketimin verdiği kısa hazzın arkasındaki uzun boşluğu tanımalı, tabiatın yavaş ölümünü ekonomik bir haber değil, kendi emanet bilincine yönelmiş ağır bir uyarı olarak okumalı ve nihayet kendi hayatını sahte kıyametlerin gürültüsünden çekip gerçek kıyametine, yani bu ömrü neyle geçirdiği sorusuna döndürmelidir. O soru bir gün mutlaka önümüze gelecek; insan o gün hangi mağazalarda dolaştığını, hangi ekranlarda kaybolduğunu, hangi ürünleri aldığını, hangi gündemlerde öfkelendiğini değil, kendisine verilen hayatı nasıl taşıdığını, neyi tüketmeden koruduğunu, kime insan kaldığını, hangi emanete sadık durduğunu ve ömrünü hangi anlam uğruna harcadığını hatırlamak isteyecek. İşte o güne mahcup olmadan yürümek için, bugün kalabalığın uğultusundan biraz uzaklaşıp, elimizdeki poşetlere, cebimizdeki telefona, evimizdeki fazlalıklara, çocuklarımızın gözlerine, gökyüzünün sessizliğine ve kendi kalbimizin yorgunluğuna yeniden bakmak zorundayız.
Bu yazının geldiği yer
Bu metin, Muhammed Rıdvan Sadıkoğlu’nun Konforlu Cehennemler 2. Cilt adlı eserinden alınmıştır. Eserin tamamına kitap sayfasından ulaşabilirsiniz.
Okumayı sürdürmek için























