Son haf­ta­lar­da adı her sof­ra­ya otu­ran fon kri­zi­nin ha­ber­le­ri­ni din­ler­ken, ek­ran­lar­da be­li­ren yüz­le­rin hiç­bi­rin­de vur­gu­nun piş­kin ra­hat­lı­ğı­nı gö­re­me­yi­şim, beni kay­be­di­len pa­ra­la­rın he­sa­bın­dan çok daha eski bir he­sa­bın ba­şı­na otur­tu­yor, zira o yüz­le­rin çoğu otuz yıl te­be­şir to­zu­nu ci­ğe­ri­ne çek­miş öğ­ret­men­le­re, is­ke­le tah­ta­la­rın­da diz­le­ri­ni aşın­dır­mış us­ta­la­ra, ko­ca­sın­dan kalan maaşı her ay aynı mut­fak ma­sa­sın­da ye­ni­den bö­lüş­tü­ren ka­dın­la­ra ve kı­zı­nın çe­yi­zi için ayır­dı­ğı bi­le­zik­le­ri ancak yük­sek ge­ti­ri­nin pa­rıl­tı­sıy­la boz­dur­ma­ya razı olmuş ba­ba­la­ra ait. Bu in­san­la­rın ömür­le­ri­ni bir hesap def­te­ri­nin sa­tır­la­rı­na sa­bır­la bö­lüş­tür­dük­ten sonra bir gün o def­te­ri ka­pa­tıp ara­lık duran par­lak bir ka­pı­dan içeri adım at­ma­ya nasıl razı ol­duk­la­rı­nı dü­şün­dük­çe, kar­şı­ma kö­tü­lük­ten önce bir yor­gun­lu­ğun, eme­ğin artık kim­se­yi bir yere ulaş­tır­ma­dı­ğı­na dair yıl­lar için­de bi­ri­ken ses­siz bir inanç­sız­lı­ğın çık­tı­ğı­nı gö­rü­yo­rum ve bu inanç­sız­lı­ğın on­la­rın göğ­süy­le sı­nır­lı kal­ma­yıp he­pi­mi­zin so­lu­du­ğu ha­va­ya ka­rış­tı­ğı­nı bil­mek, me­se­le­yi mah­ke­me dos­ya­la­rın­dan alıp ev­le­ri­mi­zin içine ta­şı­yor.

Kay­be­di­len pa­ra­lar ne kadar acı olur­sa olsun yıl­lar için­de kabuk bağ­la­ya­bi­le­cek bir ya­ra­dır, fakat bir top­lu­mun alın te­ri­nin kar­şı­lık­sız kal­ma­ya­ca­ğı­na dair inan­cı­nı yi­tir­me­si, evin en yaşlı ve en ağır­baş­lı fer­di­ni kimse far­kı­na var­ma­dan sof­ra­dan kal­dı­rıp ka­pı­nın önüne bı­rak­ma­ya ben­zer ve emek de bizim ça­ğı­mız­da böyle ses­siz bir sür­gü­ne gön­de­ril­di; gi­di­şi o kadar usul oldu ki ar­dın­dan ka­pa­nan ka­pı­nın se­si­ni kimse duy­ma­dı ve yok­lu­ğu ancak bugün, ka­sa­lar bo­şa­lıp va­at­ler da­ğıl­dı­ğın­da, sof­ra­da boş kalan bir baş­kö­şe gibi his­se­dil­me­ye baş­lan­dı. O ih­ti­ya­rın evin için­de nasıl bir yer tut­tu­ğu­nu an­la­ya­bil­mek için, onun hâlâ sof­ra­nın baş­kö­şe­sin­de otur­du­ğu za­man­la­ra, ek­me­ğin bile acele et­me­yi bil­me­di­ği o eski mut­fak­la­ra dönüp bak­mak, bugün ya­şa­dı­ğı­mız kay­bın ger­çek ağır­lı­ğı­nı gö­re­bil­me­nin tek yolu ola­rak önü­müz­de du­ru­yor.

Ana­do­lu’nun eski mut­fak­la­rın­da ekşi maya, bir ai­le­nin en kıy­met­li ema­net­le­rin­den biri gibi ka­pa­ğı sı­kı­ca ka­pa­tıl­mış bir ka­va­no­zun di­bin­de sak­la­nır, ak­şam­dan yoğ­ru­lan ha­mu­run üzeri temiz bir bezle ör­tü­lüp sa­ba­ha kadar kendi ken­di­ne ka­bar­ma­sı bek­le­nir­di ve o gece bo­yun­ca hiç kimse ha­mu­run ba­şı­na geçip onu daha hızlı bü­yüt­me­ye kalk­maz, sa­bır­la bek­le­yen eller sabah tan­dı­rın ağ­zın­da bu­la­cak­la­rı şeyin ancak za­ma­nın yo­ğur­du­ğu bir ekmek ola­ca­ğı­nı bi­lir­di. Kom­şu­dan bir avuç maya is­te­nir, er­te­si gün o maya bir avuç faz­la­sıy­la geri gö­tü­rü­lür ve bu küçük alış­ve­riş, ma­hal­le­nin bütün mut­fak­la­rı­nı gö­rün­mez bir ip­lik­le bir­bi­ri­ne bağ­la­ya­rak, bir evin ek­me­ği­nin için­de öteki evin sab­rı­nın da bu­lun­du­ğu­nu ço­cuk­la­ra hiç­bir söze ih­ti­yaç duy­ma­dan öğ­re­tir­di.

Aynı bek­le­yiş tar­la­da da kendi tak­vi­mi­ni da­ya­tır­dı ve top­ra­ğa atı­lan to­hu­mun kışın aya­zı­na, ba­ha­rın ça­mu­ru­na ve ha­zi­ra­nın ka­vu­ru­cu sı­ca­ğı­na sa­hi­bi­nin ace­le­ci­li­ği­ne al­dır­ma­dan kat­lan­dı­ğı­nı yıl­lar bo­yun­ca sey­re­den köylü, ka­zan­cın za­ma­nın üze­rin­den at­la­ya­rak ge­le­me­ye­ce­ği­ni öğüt­ler­den önce sır­tın­da­ki terin tu­zun­dan öğ­re­nir­di. Har­man­da sav­ru­lan sa­ma­nın tozu bo­ğa­za do­lar­ken ve am­ba­ra ta­şı­nan her çu­va­lın ağır­lı­ğın­da bütün bir mev­si­min bek­le­yi­şi omuz­la­ra bi­ner­ken, sabır o in­san­lar için ki­tap­lar­da tarif edi­len bir erdem ol­ma­dan önce çat­la­mış to­puk­la­rın ve gü­neş­te kav­rul­muş en­se­nin ta­şı­dı­ğı bir alış­kan­lık­tı ve bu alış­kan­lık, on­la­rın ser­vet­le kur­duk­la­rı iliş­ki­ye ken­di­li­ğin­den bir ölçü ve ince bir haya ka­tar­dı.

Çar­şı­ya inil­di­ğin­de aynı ter­bi­ye bu kez us­ta­nın tez­gâ­hın­da sü­rer­di ve “eti senin, ke­mi­ği benim” sö­züy­le us­ta­ya tes­lim edi­len çırak, sa­ba­hın ala­ca­ka­ran­lı­ğın­da dük­kâ­nın önünü sular, us­ta­sı­nın ça­yı­nı dem­ler, akşam ke­penk iner­ken ta­la­şı sü­pü­rür ve yıl­lar bo­yun­ca mes­le­ğe ancak tez­gâ­hın ke­na­rın­dan ba­ka­bi­lir­ken, de­mi­re ya da tah­ta­ya şekil ver­me­yi öğ­ren­di­ği sa­bır­la su­sa­rak bek­le­me­yi, kendi sı­ra­sı­na rıza gös­ter­me­yi ve bil­me­di­ği­ni bi­le­nin önün­de eğil­me­yi de ru­hu­na iş­ler­di. Us­ta­nın bir gün onun eline ke­se­ri bı­rak­tı­ğı an uzun bir sı­nan­ma­nın so­nun­da gelir, avu­cun­da ilk na­sı­rın sert­leş­me­siy­le bir­lik­te sözün se­ne­de ve gü­ve­nin ser­ma­ye­ye dö­nüş­tü­ğü bir ahlâk da be­de­ni­ne yer­le­şir, kal­fa­lık us­ta­nın gö­zün­de, dük­kân sa­hi­bi olmak çar­şı­nın di­lin­de ve borç ala­bil­mek ma­hal­le­nin ha­fı­za­sın­da yıl­lar için­de bi­rik­ti­ril­miş bir iti­ba­rı ge­rek­ti­rir­di.

Ana­do­lu’nun kadim ir­fa­nın­da ahi­lik adıy­la ku­rum­laş­mış o esnaf ah­lâ­kı­nın en ince sez­gi­le­rin­den biri, aklın ka­zan­cın kimin aley­hi­ne iş­le­di­ği­ni gö­re­bil­mek için de kul­la­nıl­ma­sı ge­rek­ti­ğiy­di ve kar­şı­sın­da­ki­ni kan­dı­ra­bi­le­cek kadar akıl­lı ol­du­ğu hâlde kan­dır­ma­ma­yı seçen ki­şi­nin adı çar­şı­nın ağır­baş­lı yaş­lı­la­rı ara­sın­da ken­di­li­ğin­den bir say­gıy­la anı­lır­ken, ma­lı­nı eksik tar­tan ya da ku­su­ru­nu giz­le­yen es­na­fın pa­bu­cu çar­şı­nın or­ta­sın­da dama atı­lır ve o ayak­ka­bı, ki­re­mit­le­rin ara­sın­da yağ­mu­ra ve gü­ne­şe bı­ra­kıl­mış bir utanç gibi sa­hi­bi­nin adıy­la bir­lik­te ma­hal­le­nin ha­fı­za­sın­da uzun yıl­lar asılı ka­lır­dı. Te­ra­zi­nin ke­fe­si­ne mal­dan önce vic­da­nın kon­du­ğu bu çar­şı­lar­da bir dük­kâ­nın sabah açı­lı­şı fı­sıl­tı­lı bir bes­me­ley­le, akşam ka­pa­nı­şı ise o günün ka­zan­cı­na bir baş­ka­sı­nın hakkı ka­rı­şıp ka­rış­ma­dı­ğı­nı yok­la­yan ses­siz bir mu­ha­se­bey­le ya­pı­lır­dı.

Hay­van pa­zar­la­rın­da koca sü­rü­le­rin el de­ğiş­tir­di­ği alış­ve­riş­ler bile çoğu zaman tek bir kâ­ğı­da ih­ti­yaç du­yul­ma­dan, iki na­sır­lı avu­cun bir­bi­ri­ne vu­rul­ma­sıy­la bağ­la­nır, o el sı­kış­ma­nın sı­cak­lı­ğı alı­cıy­la sa­tı­cı ara­sın­da her­han­gi bir se­net­ten daha bağ­la­yı­cı sa­yı­lır ve sö­zün­den dönen ki­şi­nin adı, bir daha hiç­bir pa­zar­da kolay kolay iti­bar gör­me­ye­cek bi­çim­de ku­lak­tan ku­la­ğa do­la­şır­dı. Söz o in­san­lar için ağız­dan çıkıp ha­va­ya ka­rı­şan bir ses­ten iba­ret kal­maz, sa­hi­bi­nin bütün öm­rü­nü te­mi­nat ola­rak gös­ter­di­ği bir ema­net sa­yı­lır­dı ve bir ba­ba­nın oğ­lu­na bı­ra­ka­bi­le­ce­ği en büyük ser­ma­ye­nin, çar­şı­da adı anıl­dı­ğın­da baş­la­rın say­gıy­la eğil­me­si­ni sağ­la­yan o ek­sik­siz tu­tul­muş söz­ler ol­du­ğu kim­se­ye an­la­tıl­ma­dan bi­li­nir­di.

Bi­li­yo­rum, bu ha­tı­ra­yı yal­dız­lı bir çer­çe­ve­ye koyup bu­gü­nü onun kar­şı­sın­da mah­kûm etmek, ha­fı­za­nın kendi ra­ha­tı için baş­vur­du­ğu kolay bir te­sel­li olur­du, zira o çar­şı­lar­da da te­ra­zi­nin al­tı­na giz­li­ce mum ya­pış­tı­ran­la­rın, çı­ra­ğı­nı yıl­lar­ca karın tok­lu­ğu­na ça­lış­tı­rıp mes­le­ğin sır­rı­nı kıs­kanç­lık­la sak­la­yan us­ta­la­rın, bay­ram ari­fe­sin­de fiyat yük­sel­ten es­na­fın ve or­ta­ğı­nın pa­yı­nı ses­siz­ce ek­sil­ten tüc­ca­rın bu­lun­du­ğu­nu bilen her­kes, geç­mi­şi gü­nah­sız bir bahçe gibi an­lat­ma­nın dü­rüst­lük­le bağ­daş­ma­ya­ca­ğı­nı kabul eder. O gün­ler­le bugün ara­sın­da­ki farkı in­san­la­rın daha temiz ol­ma­sın­da ara­mak ya­nıl­tı­cı olur, çünkü farkı be­lir­le­yen şey hi­le­nin hile diye ad­lan­dı­rıl­ma­sı, her ka­zan­cın an­la­tı­la­bi­lir bir hi­kâ­ye­si­nin bu­lun­ma­sı ve çar­şı­da biri bir­den­bi­re zen­gin­leş­ti­ğin­de çev­re­sin­de­ki­le­rin hay­ran­lık­tan önce tem­kin­li bir me­rak­la bu ser­ve­tin hangi ka­pı­dan ve kimin hak­kı­na ba­sa­rak içeri gir­di­ği­ni sor­ma­sıy­dı.

O merak ev­le­rin için­de de kendi kar­şı­lı­ğı­nı bu­lur­du ve ma­hal­le bak­ka­lı­nın tez­gâ­hı­nın al­tın­da­ki ve­re­si­ye def­te­ri­ne adı ya­zı­lan baba, o say­fa­yı ka­pa­ta­na kadar dük­kâ­nın önün­den ge­çer­ken ba­şı­nı ha­fif­çe eğer, bor­cu­nu om­zun­da ta­şı­nan bir un çu­va­lı gibi his­se­der, ço­cuk­la­rı­nın yeni ayak­ka­bı­sı­nı o satır si­lin­me­den al­ma­yı ken­di­ne ya­kış­tır­maz­dı. Güz gelip dam­la­ra salça tep­si­le­ri se­ril­di­ğin­de, ka­zan­lar­da pek­mez kay­na­yıp eriş­te­ler akşam ışı­ğın­da ku­ru­ma­ya bı­ra­kıl­dı­ğın­da, ki­le­rin raf­la­rı­na di­zi­len her ka­va­no­zun ya­nın­da kom­şu­nun ve ka­pı­sı ses­siz­leş­miş dul ka­dı­nın payı da ay­rı­lır, ağaç­ta bı­ra­kı­lan son mey­ve­ler kuş­la­rın ve yol­cu­la­rın hakkı sa­yı­lır­dı ve bu ses­siz hesap, ka­za­nı­la­nın yal­nız­ca sa­hi­bi­ne ait ol­ma­dı­ğı­nı ço­cuk­la­rın be­de­ni­ne bir alış­kan­lık ola­rak yer­leş­ti­rir­di.

Bu alış­kan­lı­ğın ilk ders­le­ri yere se­ri­len sof­ra­da ve­ri­lir­di ve or­ta­ya konan tek bir bakır sa­ha­na ka­şık­la­rın sı­ray­la uzan­dı­ğı ak­şam­lar­da, her­ke­sin önün­den ye­me­si, en güzel lok­ma­nın yaş­lı­ya ve mi­sa­fi­re bı­ra­kıl­ma­sı, ta­ba­ğın di­bi­nin ek­mek­le si­li­nip yere düşen lok­ma­nın öpü­lüp alna gö­tü­rül­me­si, kimse adını koy­ma­dan iş­le­yen bir ahlâk müf­re­da­tı­nın sa­tır­la­rı gibi ço­cuk­la­rın ha­fı­za­sı­na ya­zı­lır­dı. Sa­ha­nın öbür ta­ra­fı­na uza­nan küçük elin üze­ri­ne ha­fif­çe inen tahta kaşık, ile­ri­de çar­şı­da, or­tak­lık­ta ve mi­ras­ta baş­ka­sı­nın pa­yı­na uzan­ma­nın ne an­la­ma gel­di­ği­ni ke­li­me­le­rin öğ­re­te­me­ye­ce­ği bir do­ku­nuş­la bi­le­ğin içine yer­leş­ti­rir ve o ilk sof­ra­da öğ­re­ni­len ölçü, in­sa­nın evine gö­tü­re­ce­ği her lok­ma­nın ne­re­den gel­di­ği­ni so­ra­cak bir vic­da­nın da ilk to­hu­mu olur­du.

Aynı ölçü şe­hir­le­rin ta­şı­na ve su­yu­na da iş­len­miş­ti ve cami av­lu­la­rın­da hâlâ rast­la­nan sa­da­ka taş­la­rı, veren elin gö­rül­me­di­ği, alan elin utan­dı­rıl­ma­dı­ğı, ih­ti­ya­cı ola­nın taşın oyu­ğun­dan ancak ih­ti­ya­cı ka­da­rı­nı alıp ge­ri­si­ni bir baş­ka­sı için bı­rak­tı­ğı bir ter­bi­ye­nin ha­tı­ra­sı­nı bu­gü­ne kadar ta­şı­yor. O şe­hir­ler­de bir in­sa­nın bü­yük­lü­ğü ka­sa­sın­da­ki al­tın­la ya da adı­nın önüne di­zi­len un­van­lar­la tar­tıl­maz, yap­tır­dı­ğı çeş­me­den kaç yol­cu­nun su iç­ti­ği, kur­dur­du­ğu hanın kaç ker­va­na sı­ğı­nak ol­du­ğu ve vak­fet­ti­ği dük­kân­la­rın ki­ra­sıy­la kaç ye­ti­min kış­lık el­bi­se­si­nin alın­dı­ğıy­la anı­lır, adı yüz­yıl­lar için­de unu­tul­sa bile var­lı­ğı suyun se­rin­li­ğin­de, ker­van­sa­ra­yın göl­ge­sin­de ve bir ye­ti­min ısın­mış be­de­nin­de ya­şa­ma­yı sür­dü­rür­dü.

Mut­fak­ta­ki ma­ya­dan çar­şı­nın te­ra­zi­si­ne, sof­ra­da­ki tahta ka­şık­tan şeh­rin sa­da­ka ta­şı­na kadar uza­nan bu ölçü, bir evin bütün oda­la­rı­na sin­miş taze ekmek ko­ku­su gibi ha­ya­tın her kö­şe­si­ne ya­yıl­mış­tı ve o ko­ku­nun evden çe­kil­me­si hiç­bir sabah alın­mış bir ka­rar­la ol­ma­dı; bek­le­me­ye ta­ham­mü­lü aza­lan eller önce ha­mu­ru gece bo­yun­ca bek­let­mek­ten vaz­geç­ti, sonra ma­ya­nın ye­ri­ne ka­bart­ma to­zu­nu ko­ya­rak bir­kaç da­ki­ka­da şişen ama bıçak değ­di­ğin­de içi boş çıkan ek­mek­ler pi­şir­me­yi öğ­ren­di ve eski ma­ya­nın ka­va­no­zu, ara sıra ka­pa­ğı ara­la­nıp ye­ni­den unu­tu­lan bir ha­tı­ra gibi mut­fa­ğın en ka­ran­lık ra­fı­na itil­di. Kapak her ara­lan­dı­ğın­da ke­nar­da be­li­ren küçük yeşil leke ka­şı­ğın ucuy­la ka­zı­nıp atıl­dı ve ev halkı ha­mu­ru kur­tar­dı­ğı­nı sa­nır­ken küf ka­va­no­zun içine doğru ses­siz­ce kök saldı; ah­lâ­kı­mız­da­ki bo­zul­ma da yıl­lar­ca böyle ka­zı­nıp ge­çiş­ti­ril­di, te­ra­zi­de­ki küçük hi­le­ye es­naf­lık, tak­sit­le alı­nan gös­te­ri­şe ih­ti­yaç, baş­ka­sı­nın pa­yın­dan ko­pa­rı­lan lok­ma­ya uya­nık­lık de­ni­le­rek her leke bir son­ra­ki sa­ba­ha dev­re­dil­di ve fon krizi, o ka­va­no­zun ka­pa­ğı­nın bütün ma­hal­le­nin gözü önün­de açı­lıp ko­ku­nun artık hiç­bir ka­şık­la ka­zı­na­ma­ya­cak kadar de­ri­ne iş­le­di­ği­nin an­la­şıl­dı­ğı an oldu.

O ko­ku­nun yal­nız­ca batan bir fonun ka­sa­sın­dan yük­sel­di­ği­ni san­mak kolay olur­du, fakat aynı küf hemen her mut­fa­ğın ra­fın­da ses­siz­ce ça­lış­ma­yı sür­dü­rü­yor ve ka­bart­ma to­zu­nun ace­le­ci­li­ği gün­de­lik ha­ya­tın en küçük kıv­rım­la­rı­na kadar sin­miş du­rum­da, öyle ki ban­ka­nın önün­de­ki sı­ra­da üç da­ki­ka bek­le­me­ye da­ya­na­ma­yıp öf­key­le sa­a­ti­ne bakan, si­pa­ri­şi aynı gün ka­pı­sı­na gel­me­di­ğin­de hu­zur­suz­la­nan, dem­len­me­si­ni bek­le­mek ye­ri­ne poşet çayı bar­da­ğa ba­tı­rıp çı­ka­ran insan, sa­bır­sız­lı­ğı far­kın­da ol­ma­dan bir zaaf ol­mak­tan çı­ka­rıp gün­de­lik bir kon­fo­ra dö­nüş­tü­rü­yor. Ve­re­si­ye def­te­ri­nin önün­de eği­len başın ye­ri­ni plas­tik bir kar­tın soğuk yü­ze­yi alı­yor ve henüz ka­za­nıl­ma­mış ma­aş­lar, henüz gel­me­miş ay­la­rın emeği on iki ya da on sekiz tak­sit­lik va­de­ler­le bu­gü­nün vit­rin­le­ri­ne akı­tı­lır­ken, insan bek­le­me­yi red­det­ti­ği her şeyin be­de­li­ni yarın sabah uya­na­cak olan kendi yor­gun ben­li­ği­ne fa­i­ziy­le bir­lik­te dev­re­di­yor; sabrı ima­nın ya­rı­sı sayan bir ge­le­ne­ğin için­den gelen biz­ler ise bu dö­nü­şü­mü sı­ra­dan bir alış­kan­lık de­ği­şik­li­ği gibi kar­şı­la­dık­ça, ek­ti­ği­mi­zin bir gün har­man olup önü­mü­ze ge­le­ce­ği­ne duy­du­ğu­muz o eski gü­ve­ni de fark et­me­den ka­bart­ma to­zu­nun hı­zı­na tes­lim edi­yo­ruz.

Aynı ace­le­ci­lik sa­na­yi si­te­le­ri­nin yağ ko­ku­lu atöl­ye­le­rin­de, ku­yum­cu çar­şı­la­rı­nın dar mer­di­ven­li oda­la­rın­da ve ma­ran­goz tez­gâh­la­rı­nın ta­la­şı ara­sın­da yaş­la­nan us­ta­la­rın, yan­la­rı­na artık çırak bu­la­ma­dık­la­rı­nı söy­ler­ken ses­le­ri­ne sinen yor­gun­luk­ta da du­yu­lu­yor, çünkü ka­pı­dan giren genç­le­rin pek çoğu öğ­ren­me­nin san­cı­lı yıl­la­rı­nı te­la­fi­si im­kân­sız bir vakit kaybı sa­yı­yor ve daha ilk haf­ta­da us­ta­nın yıp­ran­mış min­de­ri­ne gö­zü­nü di­ki­yor. Bu ta­ham­mül­süz­lü­ğü bes­le­yen fı­sıl­tı, bahis ku­pon­la­rı­nın son da­ki­ka­ya bağ­la­nan tit­rek umu­dun­da, adı her gün de­ği­şen di­ji­tal pa­ra­la­rın baş dön­dü­rü­cü gra­fik­le­rin­de ve yüzde yüz­ler­le ko­nu­şu­lan ge­ti­ri va­at­le­rin­de fark­lı kı­lık­la­ra bü­rü­ne­rek do­la­şır­ken, bek­le­me­yi saf­lı­ğın, emeği ise kes­tir­me yolu bu­la­ma­mış olan­la­rın ka­de­ri­nin adı hâ­li­ne ge­ti­ren aynı cüm­le­yi in­sa­nın ku­la­ğı­na usul usul bı­ra­kı­yor.

O fı­sıl­tı­yı her gün ye­ni­den bes­le­yen şey, ce­bi­miz­de ta­şı­dı­ğı­mız ve içine kendi rı­za­mız­la ka­pan­dı­ğı­mız ışık­lı camın bize baş­ka­la­rı­nın ha­yat­la­rın­dan yal­nız­ca so­nuç­la­rı gös­ter­me­si, yıl­lar­ca borç için­de kıv­ran­mış ya da kim­se­nin an­lat­ma­dı­ğı ka­ran­lık yol­lar­dan geç­miş bi­ri­nin bize ula­şan tek gö­rün­tü­sü­nün deniz kı­yı­sın­da ku­rul­muş bir akşam sof­ra­sı ya da yeni bir ara­ba­nın di­rek­si­yo­nun­da gü­lüm­se­yen bir yüz ol­ma­sı­dır. Kendi sü­re­ci­mi­zin henüz ham ve henüz yor­gun hâ­li­ni bu ci­la­lı so­nuç­lar­la kı­yas­la­dık­ça, alın te­ri­miz­le kur­du­ğu­muz sade dünya gö­zü­müz­de hiç­li­ğe dö­nü­şü­yor ve insan, henüz ya­rı­sı­na gel­me­di­ği kendi hi­kâ­ye­si­nin so­nu­nu çok­tan kay­bet­miş sa­ya­rak, elin­de­ki ni­me­ti bir lütuf ola­rak gör­mek­ten vaz­ge­çip ka­de­rin ken­di­si­ne reva gör­dü­ğü bir ek­sik­lik gibi ta­şı­ma­ya baş­lı­yor.

Bu kı­ya­sın en derin izini ço­cuk­la­rı­mız ta­şı­yor, çünkü aynı akşam sof­ra­sın­da on­la­ra ça­lış­ma­nın ve dü­rüst­lü­ğün de­ğe­ri­ni an­la­tır­ken, aynı ta­bak­la­rın üze­rin­den kısa yol­dan kö­şe­yi dön­müş bir ak­ra­ba­nın uya­nık­lı­ğı­nı gıp­tay­la ko­nuş­tu­ğu­muz­da, çocuk söz­le­ri­miz­den çok se­si­mi­zin to­nun­da­ki hay­ran­lı­ğı, göz­le­ri­miz­de be­li­ren pa­rıl­tı­yı ve kimin adı anıl­dı­ğın­da yüz­le­ri­mi­zin nasıl ay­dın­lan­dı­ğı­nı kay­de­di­yor ve ken­di­si­ne öğüt­le­nen eme­ğin başka ça­re­si kal­ma­mış olan­la­ra bı­ra­kıl­mış bir te­sel­li­den iba­ret ol­du­ğu­nu kimse söy­le­me­den öğ­re­ni­yor. Söz ile hayat ara­sın­da­ki bu me­sa­fe za­man­la bir evin sı­nır­la­rı­nı aşıp bütün top­lu­mun ba­şa­rı cet­ve­li­ne si­ra­yet edi­yor ve bir ser­vet kar­şı­sın­da es­ki­den so­ru­lan, o malın hangi çi­le­ler­den ge­çi­le­rek, kim­le­rin duası alı­na­rak ve kim­ler­le he­lal­le­şi­le­rek ku­rul­du­ğu­nu merak eden soru, ye­ri­ni yal­nız­ca mik­ta­ra ve hacme bakan çiğ bir me­ra­kın he­sa­bı­na bı­ra­kı­yor.

Nasıl ka­za­nıl­dı­ğı­nı sor­mak kıs­kanç­lık ya da geri ka­fa­lı­lık sa­yı­lın­ca ti­ca­re­tin dili de baş­ka­la­şı­yor ve müş­te­ri­si­nin bil­gi­siz­li­ğin­den fay­da­la­nan, söz­leş­me­nin küçük pun­to­lu mad­de­le­ri­ne tuzak giz­le­yen, iş­çi­si­nin si­gor­ta­sı­nı eksik gös­te­rip ara­da­ki farkı kâr ha­ne­si­ne yazan, dar­lık za­man­la­rın­da de­po­la­rı­nı dol­du­rup fi­ya­tı in­san­la­rın ça­re­siz­li­ğiy­le oran­tı­lı ola­rak yük­sel­ten tüc­car uya­nık ve işini bilen biri ola­rak al­kış­la­nır­ken, ahi­li­ğin te­ra­zi­si­nin ke­fe­le­ri yer de­ğiş­tir­miş gibi du­ru­yor ve pa­bu­cu ses­siz­ce dama atı­lan kişi çoğu zaman hi­le­ye el sür­me­yen es­na­fın ta ken­di­si olu­yor. Pazar tez­gâ­hın­da çürük do­ma­te­si sağ­lam­la­rın al­tı­na giz­le­me­yen, te­ra­zi­yi müş­te­ri­nin gö­re­ce­ği yöne çe­vi­ren biri, akşam ke­pen­gi in­di­rir­ken ka­sa­sı­nın yan tez­gâh­ta­kin­den hafif ol­du­ğu­nu ve ar­ka­sın­dan “işini bil­me­yen adam” diye söz edil­di­ği­ni kim­se­ye söy­le­me­den du­yu­yor, o sözün sı­zı­sı­nı ke­pen­gi­nin ki­li­diy­le bir­lik­te ka­pa­tıp eve yü­rür­ken dü­rüst­lü­ğün be­de­li­nin damla damla öden­di­ği­ni bi­li­yor; ne var ki evi­nin eşi­ği­ne var­dı­ğın­da, om­zun­da kim­se­nin ahını ta­şı­ma­ma­nın ver­di­ği ha­fif­lik, ka­sa­sın­dan ek­si­len her ku­ru­şun ye­ri­ne ses­siz­ce adım­la­rı­na sin­miş olu­yor.

Kes­tir­me yol­la­ra du­yu­lan iş­ta­hı yal­nız­ca aç­göz­lü­lük­le açık­la­mak, zan­nım­ca in­sa­nın iç dün­ya­sın­da­ki ya­ra­lı coğ­raf­ya­yı oku­ya­ma­mak an­la­mı­na gelir, çünkü bu iş­ta­hın al­tın­da çoğu zaman ya­ma­lı pan­to­lo­nuy­la okula git­miş, okul ge­zi­si­ne gi­de­me­di­ği için sı­nı­fın arka sı­ra­sın­da ses­siz­ce otur­muş, bay­ram­lar­da ak­ra­ba­la­rın acı­ya­rak uzat­tı­ğı eski el­bi­se­le­rin naf­ta­lin ko­ku­su­nu hâlâ bur­nun­da ta­şı­yan bir ço­cu­ğun ya­ra­sı durur ve ba­ba­sı­nın bir es­na­fın kar­şı­sın­da ba­şı­nı eğip ve­re­si­ye is­te­di­ği o soğuk sa­ba­hı unu­ta­ma­yan adam, bir daha kim­se­nin önün­de eğil­me­mek için ser­ve­te he­sap­sız bir hızla koşar. Ai­le­si­ne daha iyi bir hayat sunma ar­zu­su, yaş­lı­lı­ğın­da kim­se­ye muh­taç ol­ma­ma kay­gı­sı ve ka­la­ba­lık­lar için­de si­li­nip git­me­mek için gö­rü­nür olma ih­ti­ya­cı son de­re­ce in­sa­ni duy­gu­lar­dır, fakat bir ya­ra­nın kö­kü­nü mer­ha­met­le an­la­mak, o ya­ra­nın baş­ka­la­rı­nın ha­ya­tın­da aç­tı­ğı yeni ya­ra­la­rı meşru kıl­maz ve şef­kat­le bakan bir göz, in­sa­nın neden düş­tü­ğü­nü kav­ra­ya­bil­di­ği kadar düş­tü­ğü yerin bir çukur ol­du­ğu­nu söy­le­mek­ten de geri dur­maz.

Bu ya­ra­nın bir de ge­le­ce­ğe bakan yüzü var ve has­ta­ne ko­ri­dor­la­rın­da ilaç pa­ra­sı­nı ce­bin­de sa­ya­rak bek­le­yen, emek­li ma­a­şı­nın bir son­ra­ki aya yetip yet­me­ye­ce­ği­ni her gece ta­va­na ba­ka­rak he­sap­la­yan, ço­cuk­la­rı­na yük ol­mak­tan ölüm­den daha çok kor­kan in­san­la­rın bir anda bü­yü­yen bi­ri­kim va­at­le­ri­ne uza­nan el­le­ri, çoğu zaman tit­re­yen bir gü­ven­ce­siz­li­ğin el­le­ri­dir. Ya­rı­nın be­lir­siz­li­ği kar­şı­sın­da in­sa­nın elin­de­ki­ni ço­ğal­ta­rak ken­di­ni ko­ru­ma­ya ça­lış­ma­sı an­la­şı­lır bir ref­leks olsa da, kor­ku­nun ku­la­ğı­na fı­sıl­da­nan her kes­tir­me yol o kor­ku­yu din­dir­mek ye­ri­ne onu bir baş­ka­sı­nın ka­sa­sı­na tes­lim et­me­nin ka­pı­sı­nı ara­lı­yor ve gü­ven­ce­yi par­lak va­at­ler­de ara­yan pek çok insan, kay­bet­mek­ten kork­tu­ğu için kay­be­den­le­rin ara­sı­na ka­tı­lı­yor.

Geç­mi­şin ya­ra­sıy­la ge­le­ce­ğin kor­ku­su ara­sın­da sı­kı­şıp ço­cuk­luk­ta ken­di­si­ne ve­ril­me­miş de­ğe­ri pa­ra­nın di­liy­le geri satın al­ma­ya ça­lı­şan biri, her yeni ka­zanç­ta için­de­ki boş­lu­ğun dol­du­ğu­nu sa­nır­ken o boş­lu­ğun ne kadar derin ol­du­ğu­nu biraz daha keş­fe­di­yor ve onu­ru­nu banka he­sa­bın­da­ki sı­fır­lar­la, bin­di­ği ara­ba­nın mar­ka­sıy­la ve otur­du­ğu sem­tin adıy­la ölç­me­ye baş­la­dı­ğı gün, içine üf­len­miş o ilahi ne­fe­si kendi eliy­le eş­ya­nın hiz­me­ti­ne sun­muş olu­yor. He­sa­bı azal­dı­ğın­da ken­di­ni de­ğer­siz, ço­ğal­dı­ğın­da baş­ka­la­rın­dan üstün his­se­den insan ma­lı­nın sa­hi­bi ol­mak­tan çıkıp onun re­hi­ne­si­ne dö­nü­şü­yor ve bir za­man­lar kapı eşik­le­rin­de bek­le­til­me­nin acı­sı­nı en iyi bilen ki­şi­nin, yıl­lar sonra baş­ka­la­rı­nı o eşik­te bek­let­mek­te en az te­red­düt eden kişi hâ­li­ne gel­me­si, ya­ra­sı­na mer­hem diye sür­dü­ğü ser­ve­tin ya­ra­yı ka­pat­mak ye­ri­ne bütün ben­li­ği­ni ku­şa­tan bir sert­li­ğe dö­nüş­tür­dü­ğü­nü gös­te­ri­yor.

Re­hi­ne­si ol­du­ğu malı gö­rü­nür kıl­ma­dan rahat ede­me­yen bu ben­lik, ken­di­ni en çıp­lak bi­çim­de düğün sa­lon­la­rın­da ele ve­ri­yor ve bir za­man­lar ge­li­nin ko­lu­na ses­siz­ce ta­kı­lan bi­le­zik­le­rin bugün mik­ro­fon­dan tek tek ilan edil­me­si, takı me­ra­si­mi­nin kimin daha çok ver­di­ği­ni ka­la­ba­lı­ğa du­yu­ran bir açık ar­tır­ma­ya dö­nüş­me­si, se­vin­ci pay­laş­ma­nın ye­ri­ni se­vinç üze­rin­den iti­bar dev­şir­me­nin al­dı­ğı­nı gös­te­ri­yor. Aynı sa­lo­nun bir kö­şe­sin­de, ilan edi­le­cek kadar büyük bir he­di­ye ge­ti­re­me­di­ği için zar­fı­nı ge­li­nin ce­bi­ne ses­siz­ce sı­kış­tı­rıp mah­cup bir te­bes­süm­le ma­sa­sı­na dönen yaşlı ak­ra­ba, gös­te­ri­şin bir sof­ra­da kim­le­ri kü­çült­tü­ğü­nü ve kim­le­rin se­vin­ci­ni göl­ge­de bı­rak­tı­ğı­nı hiç­bir söze ih­ti­yaç duy­ma­dan an­la­tı­yor.

Bu gös­te­riş ken­di­ni ak­la­ma­nın en zarif yo­lu­nu ke­li­me­ler­de bu­lu­yor ve is­ra­fa hayat stan­dar­dı, gös­te­ri­şe ka­li­te, aç­göz­lü­lü­ğe viz­yon, baş­ka­sı­nın eme­ği­ni ucuza al­ma­ya ve­rim­li­lik, borç­la tü­ket­me­ye ken­di­ni ödül­len­dir­me de­nil­di­ğin­de, ke­li­me­ler bizim ye­ri­mi­ze vic­da­nı­mı­zı uyuş­tur­ma­ya baş­lı­yor, çünkü dil bir top­lu­mun ah­lâ­kî ha­fı­za­sı­nın ilk bek­çi­si ol­du­ğun­dan, ta­ma­hın adı viz­yo­na dön­dü­ğün­de onun kar­şı­sın­da ense kök­le­rin­de du­yul­ma­sı ge­re­ken ür­per­ti de ses­siz­ce kay­bo­lu­yor. Bu ad de­ğiş­tir­me­nin en ağır be­de­li­ni ka­na­at ödü­yor ve ça­lış­ma­nın ge­tir­di­ği kar­şı­sın­da nef­sin sonu gel­me­yen ta­lep­le­ri­ne sınır çi­ze­bil­me ah­lâ­kı geri kal­mış­lı­ğın kibar bir adı sa­yıl­dık­ça, tar­la­sı­nı en iyi şe­kil­de süren, ürü­nü­nü dü­rüst­çe satan ve eve ge­tir­di­ği­nin yet­ti­ği­ni söy­le­ye­bi­len in­sa­nın göğ­sün­de­ki ge­niş­lik, deniz su­yuy­la su­suz­lu­ğu­nu gi­der­me­ye ça­lı­şıp her yu­dum­da du­dak­la­rı biraz daha kav­ru­lan bir hır­sın hiç­bir zaman ta­da­ma­ya­ca­ğı bir hür­ri­yet ol­du­ğu hâlde, kim­se­nin im­ren­me­di­ği bir kö­şe­de unu­tu­lup ka­lı­yor.

Ke­li­me­le­rin uyuş­tur­du­ğu vic­da­nın gün­de­lik yüzü, göz­le­ri­miz açık­ken gör­me­me­yi öğ­ren­me­miz­de saklı ve yıl­lar­dır aynı apart­ma­nın mer­di­ven­le­ri­ni di­züs­tü silen ka­dı­nın adını bil­me­yen, sa­ba­hın ka­ran­lı­ğın­da hamur yo­ğu­ran fı­rın­cı­nın el­le­ri­ni hiç dü­şün­me­yen, yağ­mur­da kaç kapı çal­dı­ğı­nı he­sa­ba kat­ma­dan kur­ye­nin beş da­ki­ka­lık ge­cik­me­si­ne öf­ke­le­nen biz­ler, eti­ket­ler­de­ki fi­yat­la­rı ku­ru­şu ku­ru­şu­na ez­ber­ler­ken eti­ket­le­rin ar­ka­sın­da­ki el­le­ri gör­mez hâle ge­li­yo­ruz. Ah­lâ­kî kör­lük bir top­lum­da kö­tü­lü­ğü al­kış­la­mak­tan önce emeği gör­me­mek­le baş­lı­yor ve insan yanı ba­şın­da­ki yor­gun­lu­ğa bak­ma­ma­yı bir kez alış­kan­lık edin­di­ğin­de, uzak­ta­ki bir kay­bın ar­ka­sın­da­ki ha­yat­la­rı da birer rakam ola­rak oku­ma­ya hazır hâle ge­li­yor; fon kri­zi­nin ar­dın­dan mağ­dur­la­rın yüz­le­rin­den çok kay­be­di­len pa­ra­nın bü­yük­lü­ğü­nü ko­nuş­ma­mız, bu kör­lü­ğün o ha­ber­ler­den çok önce içi­mi­ze yer­leş­ti­ği­ni gös­te­ri­yor.

Bu kör­lü­ğün inanç di­lin­de­ki kar­şı­lı­ğı, asır­lar­dır ha­ya­tı dü­zen­le­yen kadim kav­ram­la­rın içi­nin ses­siz­ce bo­şal­tıl­ma­sın­da ken­di­ni gös­te­ri­yor ve an­ne­le­ri­mi­zin her dar­lık­ta tek­rar­la­dı­ğı “rızık Allah’tan­dır” sözü, bugün ço­ğu­mu­zun ağ­zın­da cami av­lu­sun­da mı­rıl­da­nı­lıp ti­ca­re­tin, miras pay­la­şı­mı­nın ve borç öde­me­nin sert ger­çek­li­ği­ne gi­ril­di­ği anda unu­tu­lan bir cüm­le­ye dö­nüş­müş du­rum­da, oysa bu söz nef­sin dört­na­la koş­mak is­te­di­ği yerde ye­le­ye uza­nan sakin bir el gibi, in­sa­nın ça­ba­sı­nı baş­ka­sı­nın hak­kı­na uzan­ma­yan ve gel­me­miş ka­zanç­lar uğ­ru­na bu­gü­nün he­la­li­ni feda et­me­yen bir öl­çü­ye bağ­lar­dı. Aynı bo­şal­tıl­ma­dan be­re­ket de pa­yı­nı alı­yor ve yaş­lı­la­rın aynı ten­ce­re­nin ha­ber­siz gelen mi­sa­fi­re de yet­me­si, kıt bir ma­a­şın ay so­nu­nu ge­tir­me­si diye bil­di­ği o ince sır, bugün kâr mar­jı­nın bü­yü­me­si­ne ve ci­ro­nun kat­lan­ma­sı­na in­dir­ge­nir­ken, ka­bart­ma to­zuy­la şi­şi­ril­miş ek­me­ğin hacmi bü­yü­dük­çe do­yur­ma gü­cü­nün azal­ma­sı gibi, ka­zan­cı­mız art­tık­ça ye­tin­me kud­re­ti­miz ek­si­li­yor.

Be­re­ke­ti ayak­ta tutan şükür de di­li­miz­de ye­mek­ten sonra fı­sıl­da­nan kısa bir duaya sı­kış­mış gö­rü­nü­yor, fakat onun asıl an­la­mı ni­me­ti yerli ye­rin­de kul­la­na­bil­me, sa­vur­ma­dan ve gös­te­riş için tü­ket­me­den ta­şı­ya­bil­me ter­bi­ye­siy­di ve düğün sa­lon­la­rın­da ya­rı­sı yen­me­den kal­dı­rı­lan ta­bak­la­rın, bir mev­sim gi­yi­lip dolap kö­şe­le­rin­de unu­tu­lan el­bi­se­le­rin ve her yıl ye­ni­siy­le de­ğiş­ti­ri­len ci­haz­la­rın ara­sın­da ya­şar­ken şü­kür­den söz etmek, ke­li­me­yi ha­yat­tan ko­pa­rıp boş­luk­ta asılı bı­rak­mak an­la­mı­na ge­li­yor. Bir za­man­lar yere düşen ek­me­ği öpüp al­nı­na gö­tü­ren el ile bugün ta­bak­ta­ki yarım pi­la­vı hiç du­rak­sa­ma­dan çöpe sü­pü­ren el bir­bi­ri­ne ben­ze­se de ara­la­rın­da­ki me­sa­fe, ni­me­ti bir lütuf ola­rak gören bir gönül ile onu hak edil­miş bir tü­ke­tim payı sayan bir iştah ara­sın­da­ki me­sa­fe­dir ve israf, o me­sa­fe­nin her gün biraz daha açıl­dı­ğı­nı kay­de­den ses­siz bir def­ter gibi çöp ku­tu­la­rı­mız­da bi­ri­ki­yor.

Helal ka­zan­cın po­li­sin ve vergi mü­fet­ti­şi­nin ceza kes­me­di­ği para gibi dar bir ta­nı­ma hap­se­dil­me­si bu bo­şal­ma­nın en teh­li­ke­li hâ­li­dir, çünkü eve gö­tü­rü­len lok­ma­nın helal ol­ma­sı, onun ha­mu­ru­na za­ma­nın­da öden­me­miş bir terin, kan­dı­rıl­mış bir müş­te­ri­nin mah­cu­bi­ye­ti­nin, payı oya­la­na­rak ek­sil­til­miş bir kar­de­şin si­te­mi ya da bir ma­su­mun göğe yük­se­len ses­siz ahı­nın ka­rış­ma­mış ol­ma­sı de­mek­tir ve fon kri­zi­nin gös­ter­di­ği en acı man­za­ra­lar­dan biri, bi­ri­le­ri­nin yük­sek kâr diye ce­bi­ne koy­du­ğu pa­ra­nın başka bi­ri­nin emek­li­lik ha­ya­lin­den, ço­cu­ğu­nun okul tak­si­din­den ve ame­li­yat için ke­na­ra ay­rıl­mış bi­ri­ki­min­den ko­pa­rıl­mış ol­ma­sıy­dı. Hırs bazen inan­cın kendi ke­li­me­le­ri­ni ödünç ala­rak ko­nu­şu­yor ve vur­gu­nun adı fır­sa­ta, baş­ka­sı­nın ça­re­siz­li­ğin­den bes­le­nen ka­zan­cın adı na­si­be dö­nüş­tü­ğün­de, doğ­ru­yu bul­mak ye­ri­ne ve­ril­miş bir ka­ra­rı onay­lat­mak için ara­nan fet­va­lar­la haram lokma şükür cüm­le­le­riy­le bir­lik­te sof­ra­ya ko­nu­yor, ağır­lı­ğı ise ancak yıl­lar sonra evin için­den hu­zu­run neden çe­kil­di­ği so­rul­du­ğun­da adı ko­na­ma­yan bir sı­kın­tı ola­rak geri dö­nü­yor.

Kul­lu­ğun asıl sı­na­ma­sı bu yüz­den alnın sec­de­ye değ­di­ği ko­ru­nak­lı an­lar­dan çok, elin çar­şı­da, borç­ta, mi­ras­ta ve üc­ret­te nasıl dav­ran­dı­ğın­da or­ta­ya çı­kı­yor ve Cuma na­ma­zın­dan çıkıp kar­de­şi­nin miras pa­yı­nı oya­la­ya­rak ek­sil­ten, oruç­lu ol­du­ğu gün iş­çi­si­nin ma­a­şı­nı bir hafta daha ge­cik­ti­ren, um­re­den dön­dü­ğü hafta ki­ra­cı­sı­na hak­sız bir zam da­ya­tan kişi, kul­lu­ğu sec­ca­de­nin sı­nır­la­rı­na hap­se­dip geri kalan va­kit­le­ri nef­si­nin ser­best böl­ge­si say­mış bir bö­lün­müş­lük için­de ya­şı­yor. İş­çi­nin üc­re­ti­ni al­nı­nın teri ku­ru­ma­dan öde­me­yi öğüt­le­yen o eski söz, iş­ve­re­nin ma­sa­sın­da­ki hesap tab­lo­la­rın­dan daha derin bir ada­le­ti ha­tır­la­tı­yor, çünkü bir iş­let­me­nin def­te­rin­de gider ka­le­mi diye ya­zı­lan her üc­re­tin ar­ka­sın­da bir mut­fak, bir okul çan­ta­sı, bir ilaç ku­tu­su ve akşam eve dönen bir ba­ba­nın yor­gun omuz­la­rı bu­lu­nu­yor ve bu omuz­la­rı he­sa­ba kat­ma­yan bir ka­zanç, kâğıt üze­rin­de ne kadar par­lak gö­rü­nür­se gö­rün­sün, sa­hi­bi­nin te­ra­zi­si­ne bir gün bütün ağır­lı­ğıy­la geri dö­nü­yor.

Te­ra­zi­nin öbür ke­fe­si­ne kon­ma­sı ge­re­ken infak ve zekât, in­sa­nın sahip ol­du­ğu her şeyin bir sü­re­li­ği­ne eline bı­ra­kıl­mış bir ema­net ol­du­ğu­nu ha­tır­la­tan bir ter­bi­yey­di ve ma­lı­nın kırk­ta bi­ri­ni her yıl baş­ka­sı­nın hakkı ola­rak ayı­ran kişi, her ve­riş­te mala tu­tu­nan par­mak­la­rı­nın biraz daha gev­şe­di­ği­ni be­de­niy­le öğ­re­nir­di; bugün bu ter­bi­ye­nin içine kib­rin sız­ma­sı, ve­ri­len yar­dım­la­rın fo­toğ­raf­la­nıp cö­mert­li­ğin bir iti­bar vit­ri­ni­ne dö­nüş­me­si ve cim­ri­li­ğin sıkı sı­kı­ya ka­pat­tı­ğı avuç­la­rın ancak gö­rü­nür ola­cak­la­rı an­lar­da ara­lan­ma­sı, ta­ma­hın inan­cı içe­ri­den nasıl ke­mir­di­ği­ni gös­te­ri­yor. Gev­şe­yen par­mak­la­rın aç­tı­ğı ara­lık­tan ba­ka­bi­len biri için zen­gin­li­ğin an­la­mı bü­tü­nüy­le de­ği­şir ve bir evin bü­yük­lü­ğü için­de kaç ki­şi­nin ağır­la­na­bi­le­ce­ğiy­le, bir dük­kâ­nın kârı kaç ai­le­nin ek­me­ği­ni onur­lu bi­çim­de ka­zan­dır­dı­ğıy­la öl­çül­me­ye baş­lar, çünkü di­ger­gâm­lık de­di­ği­miz o eski has­let, in­sa­nın kendi dar dün­ya­sı­nın çi­tin­den geçip bir baş­ka­sı­nın der­di­ni kendi om­zu­na ala­bil­me­si ve bü­yük­lü­ğü­nü bi­rik­tir­di­ğin­den çok yük­len­di­ğiy­le tar­ta­bil­me­si­dir.

Di­ger­gâm­lı­ğın bu top­rak­lar­da­ki en zarif ha­tı­ra­la­rın­dan biri, Ra­ma­zan ak­şam­la­rın­da hâli vakti ye­rin­de in­san­la­rın ta­nı­ma­dık­la­rı ma­hal­le­le­rin bak­kal­la­rı­na girip ve­re­si­ye def­ter­le­ri­nin rast­ge­le say­fa­la­rı­nı öde­ye­rek bak­ka­la yal­nız­ca “sil” de­me­le­ri ve borcu si­li­nen ai­le­nin, o iyi­li­ği kimin yap­tı­ğı­nı hiç­bir zaman öğ­re­ne­me­den er­te­si sabah dük­kâ­nın önün­den ba­şı­nı eğ­me­den ge­çe­bil­me­siy­di. O gizli öde­me­nin için­de hem yok­su­lun onu­ru­nu ko­ru­yan bir in­ce­lik hem de ve­re­nin kendi adını iyi­li­ğin üze­ri­ne yaz­dır­mak­tan sa­kı­nan bir haya bu­lu­nur­du ve bugün bir koli yar­dı­mı bile fo­toğ­ra­fı­nı çek­me­den tes­lim ede­me­yen el­le­ri­miz, o def­ter say­fa­la­rı­nı ses­siz­ce ka­pa­tan el­le­rin mi­ra­sı­nı ne kadar uzak­tan ta­şı­dı­ğı­mı­zı yü­zü­mü­ze vu­ru­yor.

Kendi ço­cu­ğu­nun ge­le­ce­ği için gece gün­düz ça­lı­şan bir ba­ba­nın sev­gi­si el­bet­te kut­sal­dır, fakat aynı baba so­ka­ğın kö­şe­sin­de­ki ayak­ka­bı­sı delik ço­cu­ğun ya­nın­dan gör­me­den ge­çi­yor, kendi sof­ra­sı­nı bü­yü­tür­ken kom­şu­su­nun mut­fa­ğın­dan gelen ses­siz­li­ği duy­mu­yor ve atöl­ye­sin­de as­ga­ri üc­ret­le ter döken in­san­la­rın ço­cuk­la­rı­nın hangi şart­lar­da bü­yü­dü­ğü­nü hiç he­sa­ba kat­mı­yor­sa, o sevgi ge­niş­le­til­miş bir ben­cil­li­ğe dö­nüş­müş­tür ve baş­ka­sı­nın aç­lı­ğı, hu­zu­ru­mu­zun du­va­rı­na dı­şa­rı­dan çar­pan bir rüz­gâr ola­rak kal­ma­yıp tuğ­la­la­rın ara­sı­na çok­tan sız­mış bir nem gibi içe­ri­den iş­le­me­ye devam eder. Ço­cu­ğu­na eme­ğin nasıl bir şey ol­du­ğu­nu öğ­ret­me­den yal­nız­ca eme­ğin so­nuç­la­rı­nı miras bı­ra­kan kişi, onu na­sı­rın ne ol­du­ğu­nu hiç bil­me­ye­cek bir ha­ya­ta ha­zır­lı­yor ve ba­ba­nın sa­ba­hın ka­ran­lı­ğın­da ke­pen­gi kal­dı­rır­ken ta­şı­dı­ğı so­rum­lu­luk ta­pu­ya ya­zı­la­ma­dı­ğı için, oğul ken­di­si­ne kalan dük­kâ­nın yal­nız­ca ki­ra­sı­nı ta­nı­yor, ke­pen­gin ağır­lı­ğı­nı ise hiç ta­nı­mı­yor.

Bu ağır­lı­ğı hiç ta­nı­ma­dan bü­yü­yen­le­rin yanı ba­şın­da, yıl­lar­ca okul sı­ra­la­rın­da dir­sek çü­rü­tüp dip­lo­ma­sı­nı al­dı­ğı gün ki­ra­nın ma­a­şı­nın ya­rı­sı­nı yut­tu­ğu, üc­re­ti­nin ayın or­ta­sın­da tü­ken­di­ği ve ba­ba­sı­nın bir ömür­de sahip ola­bil­di­ği evi kendi öm­rü­nün ta­ma­mı­nı verse bile ala­ma­ya­ca­ğı­nı he­sap­la­dı­ğı bir dün­yay­la kar­şı­la­şan genç­ler du­ru­yor ve eme­ğin kar­şı­lı­ğı­nı ve­re­ce­ği­ne dair eski söz, on­la­rın elin­de va­de­si geç­miş ve kar­şı­lı­ğı öden­me­miş bir senet gibi ka­lı­yor. Bu genç­le­rin kumar ma­sa­la­rı­na ya da ina­nıl­ma­ya­cak kadar par­lak va­at­le­re yö­nel­me­sin­de aç­göz­lü­lük­ten fazla bir ça­re­siz­li­ğin payı bu­lun­du­ğu­nu gör­me­den ku­ru­lan her ahlâk cüm­le­si, on­la­rın ku­la­ğın­da rahat kol­tuk­lar­dan ko­nu­şan bir ku­şa­ğın kibri ola­rak yan­kı­la­nı­yor; yine de eme­ğin va­a­di­ni bozan bir düzen kar­şı­sın­da emeği büs­bü­tün terk etmek, bozuk bir te­ra­zi­yi onar­mak ye­ri­ne tart­mak­tan vaz­geç­mek kadar ağır bir kayıp do­ğu­ru­yor ve o genç­le­rin pu­su­la­sı­nı kıran el­le­rin çoğu zaman eme­ğin de­ğe­ri­ni kendi ha­yat­la­rıy­la gös­te­re­me­yen bü­yük­le­re ait ol­du­ğu da aynı tab­lo­nun için­de du­ru­yor.

Bütün bu çü­rü­me­yi dı­şa­rı­da­ki ka­ran­lık güç­le­re, bozuk dü­zen­le­re ya da aç­göz­lü ka­la­ba­lık­la­ra yük­le­mek, in­sa­nın kendi kal­bin­de usul­ca bü­yü­yen ha­se­ti ört­mek için baş­vur­du­ğu en rahat sa­vun­ma­dır ve fon kri­zi­nin ar­dın­dan mağ­dur­la­rın ya da sa­nık­la­rın hır­sı­nı iş­tah­la ko­nu­şan biz­ler, o fona para ya­tır­ma­mış olsak bile, içi­miz­de bir pi­yan­go bi­le­ti­nin ha­ya­tı­mı­zı de­ğiş­ti­re­ce­ği­ne dair kim­se­ye söy­le­me­di­ği­miz bir umudu ta­şı­dı­ğı­mız, bir ta­nı­dı­ğı­mı­zın kes­tir­me yol­dan zen­gin ol­du­ğu­nu duy­du­ğu­muz­da göğ­sü­müz­de kıs­kanç­lı­ğa ben­zer bir sızı his­set­ti­ği­miz ve kendi işi­miz­de kim­se­nin gör­me­di­ği küçük kö­şe­ler kes­ti­ği­miz za­man­la­rı ko­lay­ca unu­tu­yo­ruz. Nef­sin en usta yanı, hırsı hiç­bir zaman hırs ola­rak gös­ter­me­me­si, onu her se­fe­rin­de er­te­len­miş bir hak ya da ni­ha­yet sı­ra­sı gel­miş bir ödül kı­lı­ğın­da kar­şı­mı­za çı­kar­ma­sı­dır ve gece ya­ta­ğa uza­nıp ta­va­na ba­kar­ken kur­du­ğu­muz, kim­se­ye zarar ver­me­den zen­gin­le­şe­ce­ği­miz, ka­zan­dık­tan sonra çok iyi­lik ya­pa­ca­ğı­mız ama önce yal­nız­ca bir kez kes­tir­me yol­dan ge­çe­ce­ği­miz o tatlı hi­kâ­ye­ler, fonun ka­pı­sı­nı ara­la­yan el­le­rin ha­mu­ru­na ka­rış­mış olan aynı ka­bart­ma to­zun­dan bir tu­ta­mı kendi ha­mu­ru­muz­da da sak­la­dı­ğı­mı­zı ses­siz­ce ele ve­ri­yor.

O tu­ta­mı ha­mu­ru­mu­za ka­rış­tı­ran el, ço­ğalt­ma ya­rı­şı­nın in­sa­nı ka­bir­le­re va­rın­ca­ya kadar oya­la­dı­ğı­nı haber veren o kısa su­re­nin adını koy­du­ğu te­kâ­sü­rün eli­dir ve bu yarış malla övün­me­nin öte­sin­de, ha­ya­tın bütün alan­la­rı­nı bir sayı ya­rı­şı­na çe­vi­rip ta­kip­çi­yi, met­re­ka­re­yi, marka lo­go­su­nu ve he­sap­ta­ki sı­fır­la­rı bir­bi­ri­ne ek­le­nen bir kim­lik ka­nı­tı ola­rak bi­rik­tir­mek an­la­mı­na ge­li­yor. Bu ya­rı­şın en ür­kü­tü­cü yanı bitiş çiz­gi­si­nin hiç gö­rün­me­me­si, her ka­za­nı­lan tur­dan sonra pis­tin biraz daha uza­ma­sı ve ko­şu­cu­nun ço­cuk­la­rı­nın bü­yü­me­si­ni, an­ne­si­nin saç­la­rı­nın ağar­ma­sı­nı ve kendi kal­bi­nin yavaş yavaş ka­tı­laş­ma­sı­nı fark ede­me­ye­cek kadar nefes ne­fe­se kal­ma­sı­dır ve dünya ile ahi­ret ara­sın­da­ki te­ra­zi­nin çok­tan bir yana yat­tı­ğı, çoğu zaman ancak top­ra­ğın se­rin­li­ği tene değ­di­ğin­de an­la­şı­lı­yor.

Bu nefes ne­fe­se ko­şu­nun kar­şı­sın­da yer­yü­zü­nü hâlâ ya­şa­na­bi­lir kılan şey, ke­penk­le­ri­ni her sabah fı­sıl­tı­lı bir bes­me­ley­le kal­dı­ran, te­ra­zi­nin ke­fe­si­ne mal­dan önce kendi tit­re­yen vic­dan­la­rı­nı koyan ve eve gö­tür­dük­le­ri ek­me­ğe tek bir zerre haram ka­rış­ma­sın diye kılı kırk yaran isim­siz in­san­la­rın ses­siz di­re­ni­şi­dir ve bu in­san­lar, kim­se­nin al­kış­la­ma­dı­ğı pa­na­yır­la­rın ke­na­rın­da kendi yok­sul ama temiz hır­ka­la­rı­na sa­rı­la­rak, eski ekşi ma­ya­yı bir ka­va­no­zun di­bin­de ku­ru­mak­tan ko­ru­yan son eller gibi ya­şa­ma­ya devam edi­yor. Fon kri­zi­nin en­ka­zı­na on­la­rın gö­züy­le ba­kıl­dı­ğın­da, he­sap­lar­dan si­li­nen ra­kam­la­rın ar­dın­da­ki asıl kay­bın in­san­la­rın bir­bi­ri­ne ve eme­ğin bir gün kar­şı­lık bu­la­ca­ğı­na duy­duk­la­rı gü­ve­nin sar­sıl­ma­sı ol­du­ğu gö­rü­lü­yor ve bu en­ka­zın al­tın­dan bir ahlâk ha­fı­za­sı çı­ka­ra­bil­mek, krizi ça­bu­cak unu­tup bir son­ra­ki par­lak va­a­din pe­şi­ne ta­kıl­mak­la da, her şeye inan­cı­nı yi­ti­rip kuru bir ki­niz­me gö­mül­mek­le de müm­kün ol­mu­yor, kendi ka­zanç an­la­yı­şı­mı­zı, hır­sı­mı­zın ne­re­den bes­len­di­ği­ni ve lok­ma­mı­zın hangi sof­ra­lar­dan ek­sil­di­ği­ni sakin bir dü­rüst­lük­le tar­ta­bil­di­ği­miz öl­çü­de bir im­kâ­na dö­nü­şü­yor.

O tar­tı­nın en sa­hi­ci hâli, he­pi­mi­zin bir gün va­ra­ca­ğı ve bi­rik­tir­di­ği­miz hiç­bir şeyi ya­nı­mı­za ala­ma­ya­ca­ğı­mız eşik­te ku­ru­la­cak ve ga­sil­ha­ne­nin taş tek­ne­si üze­rin­de ılık suyla yı­ka­nan el­le­ri­mi­zin avuç­la­rın­da kal­mış na­sır­lar, kesik iz­le­ri, mü­rek­kep le­ke­le­ri ya da hiç yo­rul­ma­mış bir de­ri­nin pü­rüz­süz­lü­ğü, ke­li­me­ler­den daha açık bir dille nasıl ya­şa­dı­ğı­mı­zı an­la­ta­cak. Mezar ba­şın­da elden ele do­la­şan kü­rek­le atı­lan top­ra­ğın tah­ta­la­rın üze­ri­ne dü­şer­ken çı­kar­dı­ğı o boğuk ses, hiç­bir ta­pu­nun ve hiç­bir hesap dö­kü­mü­nün o çu­ku­ra ine­me­ye­ce­ği­ni ha­tır­la­tır­ken, ser­ve­tin nasıl ka­za­nıl­dı­ğı­nın, kimin hak­kı­nı ta­şı­dı­ğı­nın ve kimin yü­kü­nü ha­fif­let­ti­ği­nin he­sa­bı­nın in­san­la bir­lik­te yol al­dı­ğı­nı ar­ka­da ka­lan­la­rın ku­la­ğı­na du­yu­ra­cak ve top­ra­ğın al­tı­na gö­tü­rü­le­bi­le­cek tek ser­ve­tin, he­sa­bı alnı ak ve­ri­le­bi­le­cek bir ömür­le, sof­ra­sı­na helal ekmek gö­tü­rül­müş ço­cuk­la­rın ve hakkı ek­sik­siz ve­ril­miş iş­çi­le­rin du­a­la­rın­dan iba­ret ol­du­ğu­nu ses­siz­ce öğ­re­te­cek.

Bu gece ışık­lar sön­dük­ten sonra ka­ran­lık­ta biraz daha uya­nık kalıp sof­ra­ya koy­du­ğu­muz ek­me­ğin hangi ma­yay­la ka­bar­dı­ğı­nı, o ek­me­ği ço­cuk­la­rı­mı­zın önün­de bö­ler­ken el­le­ri­mi­zin hiç tit­re­yip tit­re­me­di­ği­ni ken­di­mi­ze sor­du­ğu­muz her an, öm­rü­mü­zün ses­siz te­ra­zi­si­ne küçük ama ger­çek bir ağır­lık ek­le­ni­yor, çünkü in­sa­nın ömrü de bir gece bo­yun­ca üzeri ör­tü­lüp bek­le­ti­len bir ha­mu­ra ben­zer ve sabah tan­dı­rın ağ­zın­da or­ta­ya çı­ka­cak olan, o ha­mu­ra gece bo­yun­ca kim­se­nin gör­me­di­ği sa­at­ler­de ne ka­tıl­dı­ğı­dır. Za­ma­nın kum sa­a­tin­de­ki son tane de top­ra­ğa ka­rış­tı­ğın­da ve öm­rü­mü­zün ek­me­ği hiç­bir ek­ra­nın ışı­ğı­nın ulaş­ma­dı­ğı bir ses­siz­lik­te sof­ra­ya kon­du­ğun­da, yor­gun bir iş­çi­nin avu­cu­na ek­sik­siz bı­rak­tı­ğı­mız bir üc­re­tin ve kim­se­nin gör­me­di­ği bir akşam bir kom­şu­nun ka­pı­sı­na ses­siz­ce bı­rak­tı­ğı­mız bir avuç ma­ya­nın, ha­ya­tı­mız bo­yun­ca yap­tı­ğı­mız bütün he­sap­lar­dan daha ağır bas­tı­ğı­nı, ancak o ses­siz­li­ğin için­de ve üzeri bezle ör­tü­lü bir hamur gibi sab­rı­nı ta­mam­la­mış bir kalp­le öğ­re­ne­ce­ğiz.