Dünya, in­sa­nın yalnız ih­ti­yaç­la­rını kar­şı­la­dığı büyük bir pazar ol­mak­tan çoktan çıktı; artık önün­den geç­ti­ği­miz, içine gir­di­ği­miz, ek­ra­nın­dan bak­tı­ğı­mız, bil­di­ri­mini al­dı­ğı­mız, şif­re­sini yaz­dı­ğı­mız, se­pe­tine ek­le­di­ği­miz, kam­pan­ya­sını ka­çır­ma­mak için sa­ba­hın erken sa­a­tinde peşine düş­tü­ğü­müz, ka­pı­mıza ge­lince kısa süreli bir zafer duy­gu­suyla kar­şı­la­dı­ğı­mız ve birkaç gün sonra ye­ni­si­nin göl­ge­sinde unut­tu­ğu­muz sa­yı­sız nes­ne­nin ara­sında ken­di­mizi ara­dı­ğı­mız dev bir alış­ve­riş mer­ke­zinde ya­şı­yo­ruz. Birkaç tuşa do­ku­na­rak, bir iki şifre gi­re­rek, dün­ya­nın bir ucun­daki mar­ka­nın ürü­nünü sanal se­pe­ti­mize ek­le­ye­rek, sa­at­lerce ürün özel­lik­leri ara­sında ge­zi­ne­rek, aynı nes­ne­nin beş ayrı ren­gini, yedi ayrı sa­tı­cı­sını, on ayrı yo­ru­munu ve yüz­lerce in­sa­nın bir­bi­rine ben­ze­yen mem­nu­ni­yet ya da şikâyet cüm­le­le­rini oku­ya­rak, ih­ti­ya­cı­mız olup ol­ma­dı­ğını çoğu zaman dü­şün­me­den yalnız ula­şa­bi­li­yor ol­ma­nın sar­hoş­lu­ğuyla seç­ti­ği­miz her şeyi evi­mi­zin ka­pı­sına kadar ge­tir­te­bi­li­yo­ruz. Ulaş­mak ko­lay­laş­tıkça sahip olmak ma­sum­laştı, sahip olmak ma­sum­laş­tıkça is­te­mek ço­ğaldı, is­te­mek ço­ğal­dıkça in­sa­nın için­deki asıl boşluk daha da de­rin­leşti.

Alış­ve­riş artık ha­ya­tın içinde arada bir baş­vu­ru­lan pratik bir ih­ti­yaç gi­derme biçimi değil, günün rit­mini be­lir­le­yen, in­sa­nın ne­şe­sini, mo­ra­lini, can sı­kın­tı­sını, ken­dine ver­diği değeri, statü duy­gu­sunu, hatta bazen varlık his­sini yö­ne­ten başlı başına bir yaşama biçimi haline geldi. Bir ürün ka­ta­loğu evden eve do­la­şır­ken yalnız te­miz­lik mal­ze­mesi, koz­me­tik, sak­lama kabı, imi­tas­yon takı, mutfak gereci ya da küçük ev eşyası ta­şı­mı­yor; o ka­ta­log, in­sa­nın içine küçük ve sü­rekli ye­ni­le­nen bir ek­sik­lik duy­gusu bı­ra­kı­yor. Henüz sahip ol­ma­dı­ğı­mız şey­le­rin ha­ya­tı­mızı biraz daha dü­zenli, biraz daha şık, biraz daha gü­venli, biraz daha modern, biraz daha kıy­metli ve biraz daha ta­mam­lan­mış kı­la­ca­ğına dair ince bir fı­sıltı do­la­şı­yor say­fa­la­rın ara­sında. Her alış­ve­rişe puan, her puana ödül, her ödüle yeni bir alış­ve­riş ih­ti­mali, her ih­ti­male yeni bir bek­lenti, her bek­len­tiye yeni bir yor­gun­luk bağ­la­nı­yor. İnsan, ih­ti­ya­cını kar­şı­la­mak için değil, ken­di­sini eksik his­set­ti­ren o küçük iç gü­rül­tüyü bir süre sus­tur­mak için almaya baş­lı­yor.

Sabah er­ken­den kalkıp her köşede bu­lu­nan ve ih­ti­yaç­ları ucuza ge­tir­mekle meşhur mar­ket­le­rin haf­ta­lık ürün­le­rini ka­pış­mak da bu yeni ri­tü­e­lin bir par­çası haline geldi. İn­san­lar, ger­çek­ten ih­ti­yaç duy­duk­ları bir eşyayı almak için değil, ka­çı­rıl­mış bir fır­sa­tın içte bı­ra­ka­cağı tuhaf hüs­ran­dan ko­run­mak için market market do­la­şa­bi­li­yor; bu­la­ma­dı­ğında öf­ke­le­ni­yor, bul­du­ğunda zafer ka­zan­mış gibi his­se­di­yor, eve dön­dü­ğünde aldığı nes­neyi çoğu zaman ha­ya­tı­nın içine yer­leş­tir­me­den bir kenara ko­yu­yor ve kısa bir süre sonra aynı arzu, başka bir ürünün et­ra­fında ye­ni­den uya­nı­yor. Haf­ta­nın fır­satı, ayın kam­pan­yası, sı­nırlı stok, son gün, özel in­di­rim, se­pette ek avan­taj, bir alana bir bedava, sa­da­kat puanı, kupon kodu ve daha nice küçük çağrı, in­sa­nın içine yer­leş­ti­ril­miş gö­rün­mez bir zil gibi ça­lı­yor. Bu zil her çal­dı­ğında insan, kendi ha­ya­tı­nın mer­ke­zin­den biraz daha uzak­la­şıp pa­za­rın çağ­rı­sına doğru yü­rü­yor.

Bu man­za­rayı görmek için büyük şe­hir­le­rin ışıklı cad­de­le­rinde uzun uzun do­laş­maya da gerek yoktur; sa­ba­hın aya­zında henüz ke­penk­ler tam açıl­ma­dan zincir mar­ke­tin ka­pı­sında bek­le­yen yaşlı ka­dı­nın elin­deki bu­ruş­tu­rul­muş bro­şüre, okul­dan dö­ner­ken ar­ka­da­şı­nın ayak­ka­bı­sına bakıp an­ne­sine hiçbir şey söy­le­me­den susan ço­cu­ğun göz­le­rine, kredi kartı bor­cunu hangi tak­site bö­le­ce­ğini hesap eder­ken bir yandan da te­le­fon ek­ra­nında “son iki ürün” ika­zını iz­le­yen ba­ba­nın yüzüne bakmak ye­ter­li­dir. Bir ta­rafta evin kirası, mut­fa­ğın tü­ke­nen yağı, ço­cu­ğun servis parası ve ge­cik­miş elekt­rik fa­tu­rası; öte ta­rafta ka­çı­rıl­dığı tak­dirde in­sa­nın ha­ya­tın­dan büyük bir saadet ek­si­le­cek­miş gibi su­nu­lan kahve ma­ki­nesi, akıllı saat, yeni koltuk takımı ve daha parlak bir te­le­fon durur. İşte pazar tam bu çat­lağa yer­le­şir; ih­ti­ya­cın sesini kısmak için ar­zu­nun zilini çalar, in­sa­nın yorgun omzuna “bunu hak ettin” diye do­ku­nur ve ertesi sabah aynı yor­gun­luğu bu defa borçla ağır­laş­tı­ra­rak ka­pı­nın önüne bı­ra­kır. Böy­lece alınan eşya eve gi­rer­ken yalnız kutusu açıl­maz; bazen sof­ra­nın be­re­ke­tin­den, bazen uy­ku­nun hu­zu­run­dan, bazen de aile için­deki gü­ve­nin sessiz do­ku­sun­dan bir parça ek­si­lir.

Bütün bu alış­ve­riş hal­le­rini bü­yü­tüp bü­yü­tüp yaşama bi­çi­mi­miz haline ge­tir­dik; yeni bir ürün­den daha yeni bir ürüne, son model bir tek­no­lo­ji­den daha son model bir tek­no­lo­jiye, daha hiç kim­sede ol­ma­yan bir ıvır zı­vır­dan daha hiç kim­se­nin ha­ber­dar bile ol­ma­dığı başka bir ıvır zıvıra doğru akan bu bi­tim­siz dön­gü­nün içinde, eş­ya­nın bize hizmet etmesi ge­re­kir­ken biz eş­ya­nın pe­şinde sü­rük­le­nen yorgun ta­şı­yı­cı­lara dö­nüş­tük. Ev­le­ri­miz doldu, do­lap­la­rı­mız doldu, çek­me­ce­le­ri­miz doldu, hafıza kart­la­rı­mız, te­le­fon ga­le­ri­le­ri­miz, kargo ku­tu­la­rı­mız, kredi kartı ekst­re­le­ri­miz, si­pa­riş geç­miş­le­ri­miz doldu; fakat in­sa­nın için­deki o eski ve derin boşluk aynı yerde durdu. Hatta üze­rine yı­ğı­lan her yeni eş­ya­nın ağır­lığı al­tında belki biraz daha büyüdü; çünkü eşya, in­sa­nın ih­ti­ya­cına denk düş­tü­ğünde fay­da­lı­dır; in­sa­nın iç boş­lu­ğunu dol­dur­makla gö­rev­len­di­ril­di­ğinde ise kısa süreli bir uyuş­tu­ru­cuya dö­nü­şür. Tü­ke­tim, ih­ti­yaç­tan kop­tuğu anda yalnız cüz­danı değil, in­sa­nın iç öl­çü­sünü de ke­mir­meye başlar.

Bu si­hirli mut­lu­luk çar­kı­nın tek bir sırrı vardır: ke­sin­ti­siz olması, hiç dur­ma­dan devam etmesi. Döngü devam ettiği sürece insan ken­di­sini ayakta zan­ne­der; alış­ve­rişe bakar, kam­pan­yayı ko­va­lar, yeni ürünü in­ce­ler, si­pa­ri­şin kar­goya ve­ril­me­sini bekler, kar­go­nun hangi şubede ol­du­ğunu takip eder, paketi açar, kısa süreli bir sevinç duyar, sonra o sevinç sön­me­den başka bir nes­ne­nin peşine düşer. Bu akış bir yerde ke­sin­tiye uğ­ra­dı­ğında, in­sa­nın için­deki boş­lu­ğun sesi du­yul­maya başlar; alış­ve­riş­siz geçen birkaç gün, bazı bün­ye­lerde yalnız eko­no­mik bir dur­gun­luk değil, ne­re­deyse va­ro­luş­sal bir hu­zur­suz­luk do­ğu­rur. Çünkü satın alma sü­rek­li­liği, in­sa­nın ken­di­siyle baş başa kal­ma­sını en­gel­le­yen bir per­deye dö­nüş­müş­tür. İnsan, se­pe­tine yeni bir şey ek­le­me­di­ğinde kendi içine dü­şe­ce­ğini his­se­der; bu dü­şüş­ten kork­tuğu için ye­ni­den almak, ye­ni­den bakmak, ye­ni­den kar­şı­laş­tır­mak, ye­ni­den si­pa­riş vermek ister.

Üs­te­lik ilk ba­kışta gün­de­lik bir alış­kan­lık gibi gö­rü­nen bu me­se­le­nin, in­sa­nın var­lıkla, fa­ni­likle, ek­sik­likle ve kendi ru­huyla kur­duğu iliş­kiye kadar uzanan me­ta­fi­zik bir boyutu vardır ve bu se­beple üze­rinde ge­çiş­ti­ri­le­rek ko­nu­şu­la­cak kadar hafif de­ğil­dir. Baş­lan­gıçta satın almak ve sahip olmak gü­dü­le­riyle yü­rü­yen bu düzen, bugün artık alış­ve­ri­şin sü­rek­li­li­ğini esas alan daha derin bir ba­ğım­lı­lık bi­çi­mine dö­nüştü. Bir süre alış­ve­riş­siz ka­lınca baş­la­yan hu­zur­suz­luk, iç ka­sıl­ma­lar, sebebi tam ad­lan­dı­rı­la­ma­yan sı­kın­tı­lar, sü­rekli eksik kal­mış­lık duy­gusu ve dı­şa­rı­dan küçük bir nes­neyle ona­rı­la­bi­le­cek­miş gibi gö­rü­nen ruhsal boşluk, modern in­sa­nın icat ettiği en etkili uyuş­tu­rucu tür­le­rin­den birini gös­te­ri­yor. Diğer uyuş­tu­ru­cu­lar bedeni telef eder­ken, tü­ke­tim uyuş­tu­ru­cusu bedene hemen do­kun­ma­dan, insanı için­den tü­ke­ti­yor. Onu sü­rekli aç bı­ra­kı­yor, sü­rekli daha faz­la­sını is­te­ti­yor, aldığı şeyin tadını do­ya­ma­dan ka­çı­rı­yor, sahip olduğu nes­neyi kısa za­manda de­ğer­siz­leş­ti­ri­yor ve in­sa­nın iç dün­ya­sında sonu gelmez bir tat­min­siz­lik üretip onu kendi ken­di­sine ya­ban­cı­laş­tı­rı­yor.

Alış­ve­ri­şin insana ver­diği mut­lu­luk, çoğu zaman bir şey elde et­me­nin mut­lu­luğu değil, bir sü­re­li­ğine ek­sik­li­ğin üstünü ört­me­nin ra­hat­lı­ğı­dır. İnsan, yeni aldığı eşyayı eline al­dı­ğında yalnız o eş­ya­nın maddi var­lı­ğına do­kun­maz; ona yük­le­diği an­lam­lara, bek­len­ti­lere, ken­disi hak­kında kur­duğu gö­rün­tü­lere, baş­ka­la­rı­nın gö­zünde nasıl gö­rü­ne­ce­ğine, kendi için­deki de­ğer­siz­lik duy­gu­sunu nasıl sus­tu­ra­ca­ğına da do­ku­nur. Bu yüzden tü­ke­tim yalnız eko­no­mik bir fa­a­li­yet de­ğil­dir; in­sa­nın ken­di­siyle, top­lumla, sta­tüyle, ek­sik­likle, ar­zuyla ve hatta ölümle kur­duğu iliş­ki­nin içine kadar sızmış bir ruh ha­li­dir. İnsan fani ol­du­ğunu, sı­nırlı ol­du­ğunu, eksik ol­du­ğunu, kı­rıl­gan ol­du­ğunu, yaş­lan­dı­ğını, yok­sun­luk­lar ta­şı­dı­ğını ve her ar­zu­su­nun kar­şı­la­na­ma­ya­ca­ğını kabul etmek yerine, yeni nes­ne­le­rin içinde geçici bir ta­mam­lan­mış­lık duy­gusu arar. Oysa her yeni nesne, bir süre sonra in­sa­nın için­deki eski ek­sik­li­ğin önünde ye­ter­siz kalır.

Bu yüzden tü­ke­tim ça­ğı­nın insanı, eşyaya değil, eş­ya­nın ken­di­sinde uyan­dır­dığı geçici ih­ti­male ba­ğım­lı­dır. Yeni te­le­fon, yalnız ile­ti­şim aracı de­ğil­dir; daha gö­rü­nür, daha güçlü, daha güncel, daha sta­tülü, daha ek­sik­siz gö­rünme ih­ti­ma­li­dir. Yeni kı­ya­fet, yalnız bedeni örtmez; in­sa­nın baş­ka­la­rı­nın ba­kı­şın­daki yerini dü­zen­leme umu­dunu taşır; yeni mo­bilya, yalnız evdeki boş­luğu dol­dur­maz; in­sa­nın ha­ya­tını ye­ni­le­diği, geçmiş yor­gun­luk­la­rını geride bı­rak­tığı ve ken­di­sine daha dü­zenli bir varlık alanı kur­duğu his­sini verir. Yeni mutfak gereci, yeni makyaj mal­ze­mesi, yeni elekt­ro­nik eşya, yeni ak­se­suar, yeni paket, yeni kutu, yeni kargo, her biri in­sa­nın için­deki “belki bu defa” duy­gu­sunu besler. Fakat “bu defa” hiçbir zaman son defa olmaz; çünkü mesele nes­nede değil, in­sa­nın için­deki doymaz boş­lukta dü­ğüm­len­miş­tir.

Çünkü insan çoğu zaman satın aldığı nes­ne­nin ken­di­sini değil, o nes­ne­nin içine giz­le­diği ih­ti­mali eve ta­şı­mak­ta­dır; yeni kol­tu­ğun da­ğıl­mış aile soh­bet­le­rini ye­ni­den top­la­ya­ca­ğını, pahalı te­le­fo­nun ken­di­sini gö­rü­nür kı­la­ca­ğını, marka el­bi­se­nin yıl­lar­dır içinde ta­şı­dığı de­ğer­siz­lik duy­gu­su­nun üze­rini ör­te­ce­ğini, daha büyük evin kü­çü­len gön­lünü ge­niş­le­te­ce­ğini ve kapıya bı­ra­kı­lan kar­go­nun gün­ler­dir ka­pı­sını çal­ma­yan se­vinci de be­ra­be­rinde ge­ti­re­ce­ğini san­mak­ta­dır. Ne var ki ku­tu­lar açıl­dı­ğında eşya ortaya çıkar, fakat in­sa­nın bek­le­diği hayat çoğu zaman pa­ke­tin için­den çıkmaz; ince kâğıt­lara sa­rıl­mış ürün ma­sa­nın üze­rine bı­ra­kı­lır­ken yal­nız­lık yine aynı san­dal­yede oturur, kır­gın­lık aynı odada do­la­şır, eşler yine bir­bi­ri­nin yüzüne bak­ma­dan ek­ran­la­rına eğilir ve çocuk, ken­di­sine alınan oyun­ca­ğın ya­nında an­ne­si­nin yahut ba­ba­sı­nın ayır­ma­dığı zamanı bek­le­meye devam eder. Pa­za­rın en mahir olduğu yer tam da bu­ra­sı­dır; insana ih­ti­ya­cını değil, ya­ra­sına ben­ze­yen bir am­ba­lajı satar ve yara ka­pan­ma­dığı için onu ye­ni­den müş­te­risi yapar.

Bu doy­maz­lık, yalnız bi­re­yin ki­şi­sel za­a­fıyla açık­la­na­ma­ya­cak kadar büyük bir sistem ta­ra­fın­dan bes­le­ni­yor. Rek­lam­lar, al­go­rit­ma­lar, ka­ta­log­lar, kam­pan­ya­lar, alış­ve­riş uy­gu­la­ma­ları, sa­da­kat prog­ram­ları, kredi imkân­ları, taksit se­çe­nek­leri, inf­lu­en­cer öne­ri­leri, ürün in­ce­le­me­leri, kul­la­nıcı yo­rum­ları, özel gün in­di­rim­leri, yıl­başı pa­ket­leri, an­ne­ler günü kam­pan­ya­ları, ba­ba­lar günü fır­sat­ları, sev­gi­li­ler günü da­yat­ma­ları, okul alış­ve­rişi te­laş­ları ve bayram öncesi tü­ke­tim çağ­rı­ları, in­sa­nın ha­ya­tını ke­sin­ti­siz bir satın alma mev­si­mine çe­vi­ri­yor. Her duy­guya bir ürün, her ek­sik­liğe bir paket, her kay­gıya bir çözüm, her statü ih­ti­ya­cına bir marka, her yal­nız­lığa bir ekran, her sı­kın­tıya bir kam­panya bu­lu­nu­yor. Böyle bir dü­zende insan, neyin ger­çek­ten ih­ti­yacı ol­du­ğunu seç­mekte zor­la­nı­yor; çünkü sistem ona yalnız ürün sat­mı­yor, aynı za­manda ken­di­sini eksik his­setme bi­çi­mini de öğ­re­ti­yor.

Daha acı olan ise bu dü­ze­nin, in­sa­nın in­sanla kur­duğu iliş­kiyi de aynı pazar man­tı­ğına teslim et­me­si­dir. Gir­di­ğim her plat­formda gerek di­limle gerek ka­le­mimle hay­kır­mak­tan ken­dimi ala­ma­dı­ğım bir gerçek var: Öyle bir hale geldik ki mu­ha­tap­la­rı­mızı insan olarak değil, imkân olarak gö­rü­yo­ruz; işimiz bi­tince de kal­dı­rıp atı­yo­ruz. Bu cümle, yalnız ti­ca­ret ha­ya­tı­nın sert­li­ğini değil, çağın genel ruhunu da an­la­tı­yor; in­san­lar, bir­bir­le­ri­nin emek­le­rini, çev­re­le­rini, bağ­lan­tı­la­rını, duy­gu­sal des­tek­le­rini, bil­gi­le­rini, za­man­la­rını, gü­zel­lik­le­rini, ta­kipçi sa­yı­la­rını, eko­no­mik güç­le­rini veya ih­ti­yaç duy­duk­ları her­hangi bir imkânı kul­la­nı­yor; sonra o insanı bütün hikâ­ye­siyle, yor­gun­lu­ğuyla, kı­rıl­gan­lı­ğıyla, onu­ruyla ve mah­re­mi­ye­tiyle bir­likte gör­meyi çoğu zaman ge­rekli bul­mu­yor; tü­ke­tim sadece eşyaya yö­nel­mi­yor; insanı da tü­ke­ti­le­bi­lir bir nes­neye dö­nüş­tü­rü­yor.

Bir insanı imkân olarak görmek, onu insan ol­mak­tan çı­kar­ma­nın en sinsi yol­la­rın­dan bi­ri­dir. Çünkü bu bakış, kaba bir düş­man­lık gibi gö­rün­mez; çoğu zaman ne­za­ket mas­kesi takar, ilişki dili kul­la­nır, dostluk ke­li­me­le­riyle do­la­şır, fayda gör­düğü sürece ya­kın­lık gös­te­rir, ih­ti­yacı kar­şı­lan­dı­ğında me­sa­feyi hızla ayar­lar. Böyle iliş­ki­lerde ya­kın­lı­ğın de­re­ce­sini mu­hab­be­tin sa­hi­ci­liği değil, kar­şı­daki in­sa­nın ne ölçüde kul­la­nışlı bu­lun­duğu be­lir­ler. Kar­şı­mız­daki insan bize ne sağlar, hangi kapıyı açar, hangi işi ko­lay­laş­tı­rır, hangi gö­rün­tüyü güç­len­di­rir, hangi yal­nız­lığı geçici olarak bas­tı­rır, hangi çıkarı mümkün kılar so­ru­ları, far­kında ol­ma­dan iliş­ki­nin mer­ke­zine yer­le­şir. İnsan ise ken­di­sine ih­ti­yaç du­yul­duğu için aran­mayı se­vil­mek zan­ne­der; işi gö­rül­dü­ğünde unu­tul­mayı ha­ya­tın doğal akışı sayar; bir süre sonra kendi de­ğe­rini de baş­ka­la­rına ne kadar fayda sağ­la­dığı üze­rin­den ölç­meye başlar; böy­lece tü­ke­tim top­lumu, in­sa­nın ken­di­sine ba­kı­şını bile araç­sal­laş­tı­rır.

Bugün nice te­le­fon reh­be­rinde isim­ler, insan ol­duk­ları için değil bir gün lazım ola­bi­le­cek­leri için sak­la­nı­yor; kimi bir has­tane ka­pı­sını aça­bi­le­cek ta­nı­dık, kimi bir işi hız­lan­dı­ra­cak memur, kimi ka­la­ba­lık bir sa­londa itibar ka­zan­dı­ra­cak çevre, kimi yalnız ka­lın­dı­ğında ara­na­cak bir ses, kimi de bütün yükler bo­şal­tıl­dık­tan sonra ses­sizce kenara bı­ra­kı­la­cak bir omuz olarak gö­rü­lü­yor. İn­san­lar bir­bir­le­ri­nin yü­rek­le­rine mi­sa­fir olmak yerine imkân­la­rı­nın ant­re­le­rinde bek­li­yor, ih­ti­yaç bi­tince vedaya bile lüzum gör­me­den çekip gi­di­yor ve geride, se­vil­di­ğini zan­ne­der­ken yal­nızca kul­la­nıl­dı­ğını çok geç an­la­yan kırık bir gönül bı­ra­kı­yor­lar. Oysa insan, işi gö­rül­düğü müd­detçe masada tu­tu­lan bir alet, iti­barı par­la­dığı sürece vit­rinde ser­gi­le­nen bir eşya veya baş­ka­sı­nın yal­nız­lı­ğını geçici olarak ısıtan ki­ra­lık bir soba de­ğil­dir; insan, hikâ­ye­siyle, ya­ra­sıyla, mah­cu­bi­ye­tiyle ve ken­di­sine bile söy­le­mekte zor­lan­dığı kor­ku­la­rıyla ema­net­tir. Mu­ha­ta­bı­mızı bize sağ­la­dığı fayda kadar gör­dü­ğü­müz gün, onu değil önce kendi in­san­lı­ğı­mızı tü­ket­meye baş­la­rız.

Pan­demi süreci, bu araç­sal­laş­tı­rıcı zih­ni­ye­tin en çıplak sah­ne­le­rin­den birini önü­müze koydu; COVID-19 adı ve­ri­len ve bazı zi­hin­lerde hâlâ yalnız bir sağlık krizi değil, daha büyük bi­yo­lo­jik sal­dırı ih­ti­mal­le­ri­nin frag­manı gibi okunan o büyük kı­rılma sı­ra­sında, in­sa­noğ­lu­nun korku kar­şı­sında ne kadar kı­rıl­gan, piyasa kar­şı­sında ne kadar sa­vun­ma­sız, vicdan kar­şı­sında ise ne kadar sı­nan­maya açık olduğu ye­ni­den gö­rüldü. Sadece hijyen mal­ze­me­leri değil, ha­ya­tın a’dan z’ye ih­ti­yaç duy­duğu sa­yı­sız ürün bir anda fahiş fi­yat­larla sa­tıl­maya baş­ladı. Maske, de­zen­fek­tan, gıda, te­miz­lik ürünü, vi­ta­min, temel tü­ke­tim mad­desi ve daha nice şey, kor­ku­nun ve be­lir­siz­li­ğin göl­ge­sinde pi­ya­sa­nın yeni av ala­nına dö­nüştü. İn­san­lar has­ta­lıkla, ölüm kor­ku­suyla, iş­siz­likle, ka­pan­mayla, yal­nız­lıkla ve ge­le­cek­siz­likle bo­ğu­şur­ken, ba­zı­ları ra­fın­daki mevcut ürünü bile daha pa­ha­lıya sat­makta hiçbir beis gör­medi.

O gün­lerde so­rul­ması ge­rek­tiği hâlde kor­ku­nun ve te­la­şın gü­rül­tüsü ara­sında ce­vap­sız bı­ra­kı­lan so­ru­lar, bugün de bütün ağır­lı­ğıyla önü­müzde du­ru­yor: İş­yer­le­ri­nin kirası bir gecede iki katına mı çıkmış, va­tan­da­şın alım gücü aynı hızla mı artmış, asgari üc­retle ge­çi­nen mil­yon­larca in­sa­nın aylık geliri market raf­la­rın­daki yük­se­lişe ye­ti­şe­cek ölçüde mi ço­ğal­mıştı; üs­te­lik ra­fında zaten bu­lu­nan ve henüz daha yüksek ma­li­yetle ye­ni­sini al­ma­dığı ürünü iki katı fi­yatla sat­makta mahzur gör­me­yen vicdan yok­sunu zih­ni­yet­ler, ge­çim­le­rine vesile ol­duk­ları emek­çi­le­rin üc­ret­le­rini de aynı ölçüde ar­tır­mış­lar mıydı? Bu so­ru­la­rın ce­va­bı­nın hayır ol­du­ğunu he­pi­miz bi­li­yor­duk; ne var ki fiyatı kat­la­nan zo­runlu ih­ti­yaç­la­rın kar­şı­sında va­tan­da­şın eriyen alım gücü, bü­yü­yen geçim derdi, ban­ka­la­rın bo­yun­du­ruğu al­tında ağır­la­şan kredi kartı esa­reti, öde­ne­me­yen ki­ra­lar, bo­ğa­zın­dan kı­sa­rak sür­dür­düğü hayat mü­ca­de­lesi ve evine ekmek gö­tü­rür­ken duy­duğu mah­cu­bi­yet, kazanç he­sap­ları kadar ciddi bir gündem sa­yıl­madı ve in­sa­nın ça­re­siz­liği, pi­ya­sa­nın ra­kam­ları ara­sında gö­rün­mez kı­lındı.

Burada mesele yalnız eko­no­mik kriz, arz talep den­gesi, piyasa dal­ga­lan­ması veya ola­ğa­nüstü dönem fır­sat­çı­lığı de­ğil­dir; mesele, in­sa­nın baş­ka­sı­nın kor­ku­sunu kendi kârına çe­vir­mekte sa­kınca gör­me­ye­cek kadar içten çü­rü­mesi me­se­le­si­dir. Bir top­lu­mun ahlaki se­vi­yesi, yalnız bolluk za­man­la­rında değil, darlık za­man­la­rında an­la­şı­lır; her şey yo­lun­day­ken dürüst gö­rün­mek ko­lay­dır; korku ya­yıl­dı­ğında, ürün azal­dı­ğında, in­san­lar ça­re­siz kal­dı­ğında, ge­lir­ler düş­tü­ğünde, herkes kendi evini koruma te­la­şına ka­pıl­dı­ğında, in­sa­nın gerçek mayası daha açık bi­çimde ortaya çıkar. Pan­demi gün­le­rinde bazı in­san­lar baş­ka­sına maske ulaş­tır­maya ça­lı­şır­ken, ba­zı­ları mas­keyi fır­sata çe­virdi; ba­zı­ları yaşlı kom­şu­su­nun ka­pı­sına erzak bı­raktı, ba­zı­ları temel gıdayı de­po­la­yıp baş­ka­sı­nın ih­ti­ya­cını gör­mez­den geldi; ba­zı­ları sağlık ça­lı­şan­la­rı­nın eme­ğini dua ve des­tekle andı, ba­zı­ları kor­ku­nun açtığı pa­za­rın he­sa­bını yaptı; kriz, her­ke­sin için­deki saklı ahlakı raf­lara, ka­sa­lara, de­po­lara ve kapı ön­le­rine çı­kardı.

Bu tablo, ken­di­sini inançla, mer­ha­metle, in­fakla, yar­dım­laş­mayla, kul hak­kıyla, ahiret bi­lin­ciyle ve insanı de­ğer­le­rin mer­ke­zine koyan büyük bir me­de­ni­yet id­di­a­sıyla ta­nım­la­yan bir toplum için daha da ağır bir mu­ha­sebe do­ğu­ru­yor. Din ha­ne­sinde uzun yıllar büyük ço­ğun­lu­ğun İslam yaz­dığı, ca­mi­le­rin dol­duğu, kan­dil­le­rin anıl­dığı, du­a­la­rın eksik edil­me­diği, dini ke­li­me­le­rin gün­de­lik ko­nuş­ma­nın içine sıkça ka­rış­tığı, infak kül­tü­rü­nün, yar­dım­laşma çağ­rı­la­rı­nın, kom­şuyu gö­zet­me­nin, zekâtın, sa­da­ka­nın, kul hak­kı­nın ve mer­ha­me­tin sü­rekli ha­tır­la­tıl­dığı bir ülkede, zor za­man­larda baş­ka­sı­nın mec­bu­ri­ye­tin­den kazanç dev­şi­ren bir piyasa ahlakı nasıl bu kadar rahat do­la­şa­bi­li­yor? Bu soru, baş­ka­sına yö­nel­til­miş öfkeli bir suç­la­ma­dan önce, in­sa­nın kendi nef­sine çe­vir­mesi ge­re­ken sar­sıcı bir so­ru­dur. Çünkü de­ğer­ler, dilde kalıp dav­ra­nışa in­me­di­ğinde, insan on­la­rın göl­ge­sinde bile kendi çı­ka­rını kut­sa­ya­bi­lir.

İmanı ilk adı­mında bek­len­ti­siz bir sev­giye, ka­tık­sız bir mer­ha­mete, amasız bir adalet duy­gu­suna, in­sa­nın onu­runu bütün de­ğer­le­rin mer­ke­zinde tutan bir varlık bi­lin­cine bağ­la­yan büyük bir de­ğer­ler man­zu­me­si­nin kar­şı­sında, ka­pi­tal di­ni­nin tek ayeti haline gelmiş tü­ke­tim emrine secde eder­ce­sine ya­şa­yan modern in­sa­nın hâli, yalnız sos­yo­lo­jik değil, ruhsal bir fe­la­ket­tir. Evinde bı­ra­kın lüks eşyayı, ken­di­sini ve aile ef­ra­dını den­geli bi­çimde bes­le­ye­cek gıdası bile yokken ma­a­şı­nın ne­re­deyse birçok katına denk gelen bir te­le­fona kö­le­lik eden, ço­cuk­la­rı­nın temel ih­ti­yaç­la­rını er­te­le­yip marka ar­zu­sunu bü­yü­ten, borçla statü satın alan, kredi kartı ekst­re­sini yeni bir kimlik bel­gesi gibi ta­şı­yan, aç­lı­ğını gö­rün­mez kılmak için pahalı bir ek­ra­nın ar­ka­sına sak­la­nan insan, yalnız eko­no­mik bir yanlış yap­mı­yor; kendi de­ğer­ler dün­ya­sında büyük bir kı­rılma ya­şı­yor; çünkü in­sa­nın neye para har­ca­dığı, çoğu zaman neye inan­dı­ğını da ele verir.

Bazen bu ya­rılma, cuma na­ma­zın­dan çıkıp ca­mi­nin av­lu­sunda ayak­ka­bı­sını giyen in­sa­nın hemen kö­şe­deki yok­sula gözünü çe­vir­me­den son model ara­cına bin­me­sinde; bazen umre fo­toğ­raf­la­rını pay­la­şan bir iş­ve­re­nin, ça­lı­şa­nı­nın ay­larca ge­cik­miş üc­re­tini “piyasa şart­ları” di­ye­rek er­te­le­me­sinde; bazen sof­ra­sında nimet duası okuyan bir ai­le­nin, aynı apart­manda o gece ten­ce­resi kay­na­ma­yan kom­şu­sun­dan ha­ber­siz olu­şunda gö­rü­nür. Di­li­mizde mer­ha­met do­la­şır­ken eli­mi­zin cim­ri­leş­mesi, du­var­la­rı­mızda ayet­ler ası­lıy­ken ti­ca­re­ti­mi­zin hi­leyle ka­rar­ması ve ço­cuk­la­rı­mıza kul hak­kını an­la­tır­ken on­la­rın gözü önünde baş­ka­sı­nın mec­bu­ri­ye­tini pa­zar­lık payına çe­vir­me­miz, yalnız bi­rey­sel bir tu­tar­sız­lık değil, inan­dı­ğı­mızı söy­le­di­ği­miz ha­ki­kat­le­rin ha­ya­tı­mız­dan sürgün edil­me­si­dir. Kâğıda “su” ya­zınca su­suz­luk din­me­diği, duvara “ateş” ya­zınca oda ısın­ma­dığı gibi, mer­ha­meti dilde ço­ğalt­mak da in­sa­nın sof­ra­sına ekmek, yü­re­ğine güven ve ha­ya­tına adalet ta­şı­ma­dıkça hiçbir yarayı iyi­leş­tir­mez; çünkü sözün sec­desi, ancak dav­ra­nı­şın alnı top­rağa değ­di­ğinde ta­mam­la­nır.

Tam da bu nok­tada, kendi nef­sin­den baş­la­ma­yan her eleş­ti­ri­nin daha ilk adı­mında eksik ka­la­ca­ğını kabul etmek zo­run­da­yız; çünkü başta kendi nefsim olmak üzere he­pi­miz, tü­ke­ti­min, gös­te­ri­nin, imajın, dur­mak­sı­zın ye­ni­lenme ar­zu­su­nun, baş­ka­sı­nın gö­zün­deki ye­ri­mizi koruma te­la­şı­nın ve içi­miz­deki boş­luğu eş­yayla ka­patma ya­nıl­gı­sı­nın bir ucun­dan, kimi daha kuv­vetli kimi daha gevşek, kimi far­kında olarak kimi ise bu bağı ha­ya­tın tabii hâli sa­na­rak tutmuş bu­lu­nu­yo­ruz. Bu se­beple mesele, yal­nızca “onlar” di­ye­rek uza­ğı­mızda işaret ede­ce­ği­miz fır­sat­çı­lar­dan, şir­ket­ler­den, mar­ket­ler­den, mar­ka­lar­dan, plat­form­lar­dan yahut tü­ke­tim dü­ze­ni­nin gö­rü­nür ak­tör­le­rin­den ibaret de­ğil­dir; asıl mesele, in­sa­nın yalnız evine ve cüz­da­nına değil, ar­zu­la­rına, kor­ku­la­rına, ken­di­sini al­gı­lama bi­çi­mine ve ni­ha­yet ru­hu­nun en mahrem oda­la­rına kadar yer­leş­miş bir esa­ret­tir. Geri dö­nü­şü­mü­zün, özü­müzle ye­ni­den sarmaş dolaş olu­şu­mu­zun, içine düş­tü­ğü­müz ka­ran­lık benlik ku­yu­sun­dan çı­kı­şı­mı­zın, her ya­nı­mızı saran zin­cir­ler­den kur­tu­lu­şu­mu­zun, uzak­lara sav­rul­muş par­ça­la­rı­mızı ye­ni­den top­la­ya­rak bütün olu­şu­mu­zun ve bunca ek­si­lip es­ki­dik­ten sonra unut­tuk­la­rı­mıza ye­ni­den ka­vuş­ma­mı­zın hâlâ mümkün olup ol­ma­dı­ğını kesin olarak bil­mi­yo­rum; fakat ha­ya­tın ge­çiş­ti­ri­le­cek, har­ca­na­cak ve tü­ke­ti­le­cek bir nesne değil, ya­şan­dıkça an­la­mına eri­şi­len, an­la­mına eri­şil­dikçe ha­ki­ka­tine kapı ara­la­nan ve hesabı in­sa­nın önce kendi vic­da­nında gö­rü­len ağır bir emanet ol­du­ğunu an­la­mak zo­runda bu­lun­du­ğu­muzu bütün kal­bimle bi­li­yo­rum.

Bu zo­run­lu­lu­ğu­muza rağmen her şey, top­luca ka­pıl­dı­ğı­mız büyük bir il­lüz­yona dö­nü­şü­yor ve bu dö­nü­şüm baş dön­dü­rücü bir hızla ger­çek­le­şi­yor. Sabah kal­kı­yo­ruz, zaten ak­makta olan bir sürece dahil olu­yo­ruz, gün bo­yunca her­ke­sin yap­tığı şey­leri her­ke­sin yap­tığı gibi ve herkes kadar ken­di­mizi kap­tı­ra­rak ya­pı­yo­ruz, akşam da faz­la­sıyla ge­cik­ti­ril­miş ve ta­bi­a­tıyla bölük pörçük bir uy­ku­nun el­le­rine ken­di­mizi teslim edi­yo­ruz. Uyku, artık in­sa­nın ken­di­sini ye­ni­le­diği, var­lı­ğını din­len­dir­diği, ruhunu geceye bı­rak­tığı doğal bir sükûnet hali ol­mak­tan çıktı; çoğu insan için yor­gun­luğa yenik düş­tüğü için ka­pı­sını çal­dığı, ye­ni­den baş­la­mak, ye­ni­den il­lüz­yona dahil olmak, ye­ni­den dön­güye ka­tıl­mak ve daha büyük bir uykuya güç top­la­mak için mecbur kal­dığı bir mola haline geldi. İnsan uya­nık­ken de uyuyor, alış­ve­riş ya­par­ken de uyuyor, ekran kay­dı­rır­ken de uyuyor, ça­lı­şır­ken de uyuyor, kendi ha­ya­tını yö­ne­ti­yor zan­ne­der­ken bile as­lında ona da­ya­tıl­mış ri­tim­le­rin içinde uyur­ge­zer gibi do­la­şı­yor.

Bu il­lüz­yo­nun insanı en kolay al­da­tan tarafı, ken­di­sini ha­ya­tın yerine koy­ması ve içinde sü­rük­len­di­ği­miz yapay ha­re­ket­li­liği gerçek bir yaşama tec­rü­be­siy­miş gibi sun­ma­sı­dır; öyle ki insan, akışın içinde ne kadar çok ha­re­ket ederse o kadar ya­şa­dı­ğını, ne kadar çok mesaj alırsa o kadar sahici iliş­kiye sahip ol­du­ğunu, ne kadar çok ürün edi­nirse imkân­la­rı­nın o kadar ge­niş­le­di­ğini, ne kadar çok bil­giye ula­şırsa hik­mete de o ölçüde yak­laş­tı­ğını, ne kadar çok pay­la­şım ya­parsa gö­rü­nür­lü­ğü­nün var­lığa dö­nüş­tü­ğünü, ne kadar çok tepki ve­rirse du­yar­lı­lı­ğı­nın de­rin­leş­ti­ğini ve ne kadar çok ko­nu­şursa ha­yatta o kadar yer kap­la­dı­ğını sa­nı­yor. Oysa bütün bu çok­luk­la­rın or­ta­sında ses­sizce ek­si­len şey, bizzat ha­ya­tın ken­disi ola­bi­lir; zira hayat yalnız ha­re­ket et­mek­ten değil, hangi is­ti­ka­mete ve hangi gaye uğruna yü­rü­dü­ğünü bil­mek­ten, yalnız tü­ket­mek­ten değil neyin ye­terli ol­du­ğunu se­ze­rek ar­zu­nun önünde du­ra­bil­mek­ten, yalnız bil­giye ulaş­mak­tan değil ula­şı­lan bil­gi­nin insanı hangi ahlaka ve hangi so­rum­lu­luğa ta­şı­dı­ğını gö­re­bil­mek­ten, yalnız gö­rün­mek­ten değil var­lı­ğı­nın hangi sessiz iyi­lik­lerde, hangi mahrem fe­dakâr­lık­larda ve hangi in­ci­til­me­miş gö­nül­lerde kar­şı­lık bul­du­ğunu an­la­ya­bil­mek­ten iba­ret­tir. Bu ay­rım­lar si­lin­di­ğinde in­sa­nın ya­şa­dığı şey hayat ol­mak­tan çıkar; ha­ya­tın yerine ge­çi­ril­miş, hızını baş­ka­la­rı­nın be­lir­le­diği ve sonuna var­dı­ğında insanı ken­di­siyle değil, tü­ke­til­miş bir ömürle baş başa bı­ra­kan ke­sin­ti­siz bir akışa dö­nü­şür.

En­for­mas­yon çıl­gın­lığı içinde hemen her şey, belli bir oto­mas­yona tabi tu­tu­la­rak pa­zar­la­na­bi­le­cek kıvama so­ku­lu­yor. Zih­ni­nizde kur­du­ğu­nuz, yıl­larca içi­nizde ta­şı­dı­ğı­nız, büyük bir özenle oluş­tur­du­ğu­nuz ifa­de­ler başta olmak üzere söy­le­nen, ya­zı­lan, anlam ara­yı­şıyla dile ge­ti­ri­len her şey, sa­ni­ye­ler içinde en ol­ma­dık yer­lerde, an­la­mın­dan en uzak şe­kil­lere so­ku­la­rak, eğilip bü­kü­le­rek, çoğu zaman özün­den so­yu­lup kont­rol­süzce tü­ke­til­miş birer atık gibi di­ji­tal çöp­lü­ğün içine atı­lı­yor. Mil­yar­larca sözün, ke­li­me­nin, cüm­le­nin, gö­rün­tü­nün, tep­ki­nin, yo­ru­mun, öf­ke­nin, duanın, slo­ga­nın, rek­la­mın ve ma­ni­pü­las­yo­nun yan yana yı­ğıl­dığı bu dün­yada, an­la­mını ko­ru­maya ça­lı­şan her cümle büyük bir eroz­yona karşı di­re­ni­yor. İnsan, bir cüm­leye ruhunu koy­du­ğunu zan­ne­di­yor; fakat o cümle bir süre sonra bağ­la­mın­dan ko­pa­rıl­mış, yanına birkaç ruhsuz emoji iliş­ti­ril­miş, başka bir ni­yetle pay­la­şıl­mış, başka bir kav­ga­nın içine sü­rük­len­miş, başka bir tü­ke­ti­min süsü ya­pıl­mış halde kar­şı­sına çı­ka­bi­li­yor.

Bir za­man­lar bir cümle, sa­hi­bi­nin yıl­larca ta­şı­dığı acının için­den sü­zü­lür, ge­ce­nin bir vak­tinde masaya otur­muş bir in­sa­nın kâğıda düşen göz­ya­şıyla ağır­la­şır, belki bir an­ne­nin sessiz bek­le­yi­şin­den, bir ye­ti­min kapıda kalan ba­kı­şın­dan veya bir mah­pu­sun duvara çarpıp ken­di­sine dönen se­sin­den do­ğardı; şimdi aynı cümle birkaç saniye içinde ke­si­lip bi­çi­le­rek kahve fin­ca­nı­nın yanına yer­leş­ti­ri­li­yor, altına birkaç pa­rıltı iliş­ti­ri­li­yor ve henüz sa­hi­bi­nin yü­re­ğin­deki kan ku­ru­ma­dan di­ji­tal pa­za­rın tezgâ­hına çı­ka­rı­lı­yor. Kelime, in­sa­nın için­deki ka­ran­lığa tu­tu­lan kandil ol­mak­tan uzak­la­şıp gö­rü­nür­lüğü ar­tı­ran bir ak­se­suar hâline gel­di­ğinde, onunla bir­likte dü­şün­ce­nin hay­si­yeti de in­ce­li­yor; çünkü her söz her­ke­sin önüne çı­ka­rı­la­bi­lir, fakat her sözün bedeli herkes ta­ra­fın­dan ta­şı­na­maz. Biz sözün mey­ve­sini ye­me­den çe­kir­de­ğini sa­tı­yor, ya­şa­ma­dı­ğı­mız cüm­le­leri baş­ka­la­rına öğüt diye uza­tı­yor ve böy­lece anlamı ço­ğal­tı­yor gö­rü­nür­ken ger­çekte onu bozuk para gibi elden ele aşın­dı­rı­yo­ruz.

Asır­lar bo­yunca in­san­lara is­ti­ka­met gös­te­ren, ka­ran­lık de­vir­le­rin içine ışık ta­şı­yan, ça­re­siz­li­ğin önünde bir çıkış kapısı ara­la­yan ve gö­nül­leri ter­biye eden hik­metli söz­le­rin bugün oraya buraya ya­pış­tı­rı­lan havalı sticker ka­ra­la­ma­la­rına, her bağ­lama uy­du­ru­la­bi­len el­ve­rişli anlam le­ke­le­rine ve ha­ya­tın de­ko­ras­yo­nunda kul­la­nı­lan ucuz ak­se­su­ar­lara dö­nüş­mesi, avuç­la­rı­nın içinde hâlâ sahici bir anlam bi­rik­tir­meye ça­lı­şan in­san­la­rın yü­re­ğini sız­la­tı­yor; çünkü söz, ait olduğu bağ­lam­dan, doğ­duğu acıdan, öden­diği be­del­den ve ça­ğır­dığı so­rum­lu­luk­tan ko­pa­rıl­dı­ğında yal­nızca kı­sal­mı­yor, ruhunu da kay­be­di­yor. Bir hikmet cüm­lesi, in­sa­nın ha­ya­tına mi­sa­fir olup birkaç saniye gö­rün­mek için değil, o ha­ya­tın içine yer­leş­mek, sa­hi­bini de­ğiş­tir­mek, onunla yü­rü­mek ve iç dün­ya­sında uzun süre din­me­ye­cek ağır bir yankı bı­rak­mak için vardır; biz ise onu kahve fin­ca­nına, pe­çe­teye, te­le­fon ek­ra­nına, duvar ya­zı­sına, sosyal medya gör­se­line veya hızla ge­çi­len bir vi­de­o­nun alt ya­zı­sına dö­nüş­tür­dü­ğü­müzde, sözün içinde yanan ateşi so­ğu­tu­yor, geriye yalnız ka­bu­ğunu bı­ra­kı­yo­ruz. Böy­lece söz ye­rinde dur­duğu hâlde canını, kelime do­la­şımda kal­dığı hâlde be­de­lini, hikmet ise gö­rü­nür­lü­ğünü ar­tır­dığı hâlde insanı dö­nüş­türme kud­re­tini kay­be­di­yor ve ya­şan­ması ge­re­ken ha­ki­kat, tü­ke­ti­lip ge­çi­len de­ko­ra­tif bir cüm­leye dö­nü­şü­yor.

Gü­zel­lik­leri ora­sına bu­ra­sına takıp ta­kış­tır­dığı birer yalana, in­ce­lik­leri kuru te­ker­le­me­lere, de­rin­lik­leri ha­ya­tın de­ko­ras­yonu için boz­du­rup har­ca­dığı ucuz ob­je­lere ve zevksiz nes­ne­lere dö­nüş­tü­ren bu zi­hin­sel eroz­yon, duy­gu­sal çöl­leş­meyle bir­likte ya­yı­lı­yor. Samimi olan her gay­re­tin üstüne ba­sı­lıp ge­çi­li­yor; için­den emek, acı, te­fek­kür, dua, mah­cu­bi­yet ve insan sı­cak­lığı geçen her söz, çok geç­me­den ka­la­ba­lı­ğın hızlı tü­ke­tim iş­ta­hına maruz ka­lı­yor. İnsan, en derin duy­gu­la­rını bile gö­rü­nür kıl­ma­dan ya­şa­ya­maz hale ge­li­yor; acı­sını pay­laş­ma­dan acı çek­ti­ğine, se­vin­cini ilan et­me­den se­vin­di­ğine, du­yar­lı­lı­ğını gös­ter­me­den du­yarlı ol­du­ğuna, iyi­li­ğini du­yur­ma­dan iyi ol­du­ğuna ken­di­sini ikna et­mekte zor­la­nı­yor. Böyle bir çağda sa­mi­mi­yet, yalnız ka­la­ba­lı­ğın kar­şı­sında değil, in­sa­nın kendi nef­si­nin gös­teri hevesi kar­şı­sında da ko­run­ması ge­re­ken mahrem bir emanet haline ge­li­yor.

Bu il­lüz­yo­nun içinde en çok kay­bo­lan şey­ler­den biri de fark ede­bilme ye­te­ne­ği­miz­dir; ken­di­mizi fark ede­bil­me­nin fır­satı, her geçen gün hızla aza­lı­yor; çünkü sü­rekli dı­şa­rıya ba­kı­yo­ruz, sü­rekli kar­şı­laş­tı­rı­yo­ruz, sü­rekli tepki ve­ri­yo­ruz, sü­rekli satın alı­yo­ruz, sü­rekli iz­li­yo­ruz, sü­rekli bir şey­lere ye­tiş­meye ça­lı­şı­yo­ruz. İnsan, kendi için­den yük­se­len yor­gun­luğu, an­lam­sız­lığı, öfkeyi, kır­gın­lığı, tü­ke­timle bas­tır­dığı boş­luğu, gös­te­riyle ört­tüğü yal­nız­lığı, bil­giyle mas­ke­le­diği ce­ha­leti, alış­ve­rişle sus­tur­duğu hu­zur­suz­luğu ve ma­ne­vi­yat ke­li­me­le­riyle ka­pat­tığı nefis so­run­la­rını fark ede­me­di­ğinde, bütün ha­ya­tını dış uya­ran­la­rın yö­ne­ti­mine bı­ra­kı­yor. Ken­dini fark et­me­yen insan, neyi niçin al­dı­ğını da, kime niçin kız­dı­ğını da, hangi değeri ger­çek­ten ya­şa­yıp han­gi­sini yalnız ko­nuş­tu­ğunu da, hangi boş­luğu hangi nes­neyle ka­pat­maya ça­lış­tı­ğını da an­la­ya­maz. Ken­dini fark et­me­yen toplum da aynı şe­kilde kendi çü­rü­me­sini uzun süre kal­kınma, ha­re­ket­li­lik, refah, mo­dern­lik veya öz­gür­lük zan­ne­de­bi­lir.

Tü­ke­tim kül­tü­rü­nün insan ru­hunda açtığı ya­ra­lar­dan biri de is­ra­fın yalnız maddi bir kavram ol­mak­tan çıkıp anlamı, zamanı, duy­guyu ve iliş­kiyi de tü­ket­me­si­dir. İsraf, yalnız çöpe giden ekmek, kul­la­nıl­ma­dan duran eşya, ih­ti­yaç dışı alın­mış giysi, do­lapta unu­tu­lan yi­ye­cek, tak­sit­leri bit­me­den modası geçen te­le­fon de­ğil­dir. İsraf, in­sa­nın ömrünü ken­di­sini ço­ğalt­ma­yan şey­lere har­ca­ma­sı­dır; israf, kal­bini in­celt­me­yen duy­gu­la­rın pe­şinde yıp­rat­ma­sı­dır; israf, baş­ka­sı­nın ha­ya­tını kendi çıkarı için kul­lan­ma­sı­dır; israf, geceyi ekran ışı­ğına verip sabahı ruhsuz bir yor­gun­lukla kar­şı­la­ma­sı­dır; israf, ke­li­me­leri tü­ke­tip manayı ihmal et­me­si­dir; israf, dua ke­li­me­sini sevip duanın so­rum­lu­lu­ğunu ya­şa­ma­ma­sı­dır. Bir toplum, israfı yalnız çöp­teki ürünle sı­nırlı gör­dü­ğünde, en büyük is­ra­fın kendi in­san­lı­ğını har­ca­mak ol­du­ğunu geç fark eder.

Ka­pi­tal düzen, in­sa­nın bu is­ra­fını günah gibi değil başarı gibi gös­ter­mekte us­ta­dır; çok tü­ke­ten güçlü, çok har­ca­yan kıy­metli, çok sahip olan ba­şa­rılı, çok gö­rü­nen de­ğerli, çok ye­ni­le­yen çağdaş, çok de­ne­yim­le­yen özgür, çok se­çe­neği olan şanslı sa­yı­lır. Oysa se­çe­nek­le­rin ço­ğal­ması, insanı mut­laka özgür kılmaz; bazen onu daha ka­rar­sız, daha hu­zur­suz, daha kı­yasçı ve daha do­yum­suz yapar. Bir ürünü al­ma­dan önce yüz­lerce yorum okuyan, vi­de­o­lar iz­le­yen, fiyat kar­şı­laş­tır­ma­ları yapan, gün­lerce araş­tı­ran ve so­nunda aldığı ürün­den yine de tam emin ola­ma­yan modern insan, dı­şa­rı­dan ba­kıl­dı­ğında bil­giye eriş­miş gö­rü­nür; fakat içe­ride büyük bir ka­rar­sız­lık ve tat­min­siz­lik taşır. Çünkü mesele hangi ürünü ala­ca­ğın­dan çok, aldığı şeyin için­deki ek­sik­liği ger­çek­ten gi­der­me­ye­ce­ğini sez­me­si­dir; bu sezgi bas­tı­rı­lır, bas­tı­rıl­dıkça yeni araş­tır­ma­lar, yeni ürün­ler ve yeni ka­rar­lar doğar.

Bu nok­tada inanç di­liyle tü­ke­tim pra­tiği ara­sın­daki büyük uçurum daha gö­rü­nür hale gelir. Bir yanda in­fak­tan, ka­na­at­ten, kul hak­kın­dan, emanet bi­lin­cin­den, is­raf­tan sa­kın­mak­tan, ih­ti­yaç sa­hi­bini gö­zet­mek­ten, kom­şusu açken tok yat­ma­mak­tan, malın insanı bü­yüt­me­mesi ge­rek­ti­ğin­den ve dün­ya­nın ge­çi­ci­li­ğin­den söz eden bir dil var; öte yanda ise marka tut­ku­suyla, statü hır­sıyla, gö­rü­nür­lük ar­zu­suyla, borç içinde sür­dü­rü­len tü­ke­tim alış­kan­lı­ğıyla, fır­sat­çı­lıkla, fahiş fi­yatla, stok­çu­lukla, emeği sö­mür­mekle, baş­ka­sı­nın za­yıf­lı­ğın­dan kazanç sağ­la­makla ve ih­ti­yacı ol­ma­yan şey­leri ih­ti­yaç gibi ya­şa­makla örül­müş bir hayat var. Bu ikisi yan yana uzun süre du­ra­maz; dur­du­ğunda ya dil hayatı dö­nüş­tü­rür ya da hayat dili yalana çe­vi­rir. Bugün kork­ma­mız ge­re­ken şey, dinî ke­li­me­le­rin do­la­şımda azal­ması değil, o ke­li­me­le­rin dav­ra­nışta kar­şı­lık bul­ma­dan çok kul­la­nıl­dıkça iç­le­ri­nin bo­şal­ma­sı­dır.

Şimdi eğri oturup doğru ko­nuş­ma­nın vak­ti­dir: Evi­mi­zin sa­lo­nunda pahalı bir hat lev­ha­sı­nın al­tında eşi­mize ağır sözler söy­lü­yor­sak, ma­sa­mı­zın üze­rinde açık duran kutsal ki­ta­bın hemen ya­nında ça­lı­şa­nı­mı­zın hak­kını ge­cik­ti­ri­yor­sak, ço­cu­ğu­muza ka­na­ati an­la­tır­ken kom­şu­nun ara­ba­sını kıs­ka­nı­yor ve her fır­satta daha bü­yü­ğünü almak için borca gi­ri­yor­sak, burada ek­si­len şey dinî ke­li­me­le­rin sayısı değil, o ke­li­me­le­rin kal­bi­mize ula­şa­cağı yolun ka­pan­mış ol­ma­sı­dır. Ayet­ler di­li­mizde sek sek oy­nu­yor, dualar du­var­la­rı­mız­dan ta­şı­yor, “Allah razı olsun” cüm­lesi alış­ve­ri­şi­mi­zin ara­sına gi­ri­yor; fakat ka­sa­daki hesap, mut­fak­taki ekmek, iş­çi­nin alın teri ve yok­su­lun hay­si­yeti bu dilden pay ala­mı­yorsa, ke­li­me­le­ri­mi­zin göl­gesi bü­yür­ken ha­ya­tı­mız kü­çü­lü­yor de­mek­tir. İbadet, insanı hayata karşı daha mer­ha­metli, ada­lete karşı daha hassas ve baş­ka­sı­nın acı­sına karşı daha uyanık kıl­mı­yorsa, suret ta­mam­lan­mış olsa bile sîret aç kalmış; kan­di­lin camı par­la­tıl­mış fakat içine yağ ko­nul­ma­mış­tır.

Bir in­sa­nın evinde lüks sa­yı­la­bi­le­cek birçok eşya bu­lu­na­bi­lir; burada mesele eş­ya­nın ken­di­sine düş­man­lık etmek de­ğil­dir. Asıl mesele, eş­ya­nın evde kap­la­dığı ha­cim­den önce in­sa­nın kal­binde işgal ettiği yer ve o yerin hangi ha­ki­kat­ten bo­şal­tı­la­rak ona ve­ril­di­ği­dir. Mal, in­sa­nın elinde ol­du­ğunda fay­da­lı­dır; kal­binde taht kur­du­ğunda esa­ret­tir; te­le­fon, araba, ev, kı­ya­fet, tek­no­loji, konfor, güzel eşya, dü­zenli bir hayat, temiz ve ferah bir mekân el­bette kötü de­ğil­dir. İnsan güzeli se­ve­bi­lir, eme­ği­nin kar­şı­lı­ğını ha­ya­tına yan­sı­ta­bi­lir, ai­le­si­nin ra­ha­tını dü­şü­ne­bi­lir, ha­ya­tını ko­lay­laş­tı­ran araç­lar­dan ya­rar­la­na­bi­lir. Fakat bütün bunlar, in­sa­nın iç değer sı­ra­la­ma­sını boz­du­ğunda, baş­ka­sı­nın hak­kını gö­rün­mez kıl­dı­ğında, ih­ti­yaç sa­hi­bine karşı körlük do­ğur­du­ğunda, borcu hay­si­ye­tin önüne ge­çir­di­ğinde, gös­te­riyi mah­re­mi­ye­tin yerine koy­du­ğunda ve in­sa­nın ken­di­sini sahip ol­duk­la­rıyla tarif et­me­sine yol aç­tı­ğında, eşya artık eşya ol­mak­tan çıkar; in­sa­nın iç ma­be­dine yer­le­şen küçük put­lara dö­nü­şür.

Bu küçük putlar, çoğu zaman çok masum gö­rü­nür; yeni bir model, güzel bir ta­sa­rım, in­di­rimli bir fırsat, her­ke­sin aldığı bir ürün, çocuğa alın­mış pahalı bir hediye, eve ya­kı­şa­cağı dü­şü­nü­len bir eşya, “ken­dimi ödül­len­dir­mek is­te­dim” cüm­le­siyle meş­ru­laş­tı­rı­lan bir har­cama, in­sa­nın kendi için­deki büyük so­ru­larla yüz­leş­me­sini er­te­le­ye­bi­lir. Ken­dini ödül­len­dir­mek bazen ge­rek­li­dir; fakat insan sü­rekli ken­di­sini satın alarak ödül­len­di­ri­yorsa, orada ödül değil te­selli ara­yışı vardır. Te­selli de yanlış yerde aran­dı­ğında insanı iyi­leş­tir­mez; yalnız acı­sını bir süre uyuş­tu­rur; bir müddet sonra insan, acı­sına da alış­ve­rişle cevap verir, yal­nız­lı­ğına alış­ve­rişle, ba­şa­rı­sız­lık duy­gu­suna alış­ve­rişle, ken­dine kız­gın­lı­ğına alış­ve­rişle, ha­yat­tan ko­pu­şuna alış­ve­rişle cevap verir. Oysa bazı ya­ra­la­rın kar­şı­sına ürün değil yüz­leşme, bazı boş­luk­la­rın kar­şı­sına eşya değil dua, bazı yor­gun­luk­la­rın kar­şı­sına kam­panya değil sükûnet, bazı ka­ran­lık­la­rın kar­şı­sına yeni bir nesne değil içe hicret ge­re­kir.

İçe hicret, in­sa­nın çağdan ta­ma­men kaç­ması, dün­yayı terk etmesi, elin­deki araç­ları red­det­mesi veya ha­ya­tın içine ka­pan­ması de­ğil­dir. İçe hicret, in­sa­nın dı­şa­rı­daki ka­la­ba­lı­ğın, pa­za­rın, gös­te­ri­nin, reklâmın, al­go­rit­ma­nın, ne­fisle iş­bir­liği yapan ar­zu­la­rın ve sü­rekli daha faz­la­sını fı­sıl­da­yan çağ­rı­nın için­deki kendi hakiki sesine dön­me­si­dir. Kendi gök­kub­be­mi­zin al­tında, içi­mizde kir, pas, kin, nefret, düş­man­lık, kibir, gös­te­riş, hırs, kıs­kanç­lık ve doy­maz­lık adına ne varsa te­miz­le­meye ça­lış­ma­dan, ya­şa­dı­ğı­mız çağa sevgi, mer­ha­met ve adalet bor­cu­muzu öde­me­den, in­san­lı­ğın ka­ran­lı­ğın­dan şikâyet et­me­miz eksik kalır. Baş­ka­la­rı­nın ken­di­le­rini ay­dın­lat­maya ça­lış­tık­ları küçük mum­lara “ışığı cılız” diye üf­le­yip sön­dür­meye har­ca­ya­ca­ğı­mız ener­jiyi, kendi iç gü­ne­şi­mi­zin doğ­ma­sına sarf et­me­miz ge­re­kir. Çünkü insan kendi iç dün­ya­sını ay­dın­lat­ma­dan, dış dün­ya­nın ka­ran­lı­ğına sahici bir ışık olamaz.

Bu nok­tada yüz­leş­me­miz ge­re­ken asıl problem, ge­ce­nin yahut kö­tü­lü­ğün var­lığı de­ğil­dir; çünkü her ikisi de in­san­lık hikâ­ye­si­nin ba­şın­dan beri bi­zimle yü­rü­mek­te­dir. Gece hep vardı, ka­ran­lık hep vardı, in­sa­nın nef­sin­deki göl­ge­ler hep vardı ve kı­ya­mete kadar da var olacak. Asıl sorun, ken­di­sini ye­ter­siz görüp “Benim ya­ka­ca­ğım mumdan ne çıkar, bu ka­ran­lık nasıl ay­dın­la­nır?” di­ye­rek bütün mum­ları tu­tuş­tu­ra­cak büyük bir kı­vıl­cım bek­le­yen­lerde sak­lı­dır. Ka­ran­lık, çoğu zaman tek bir büyük ışığın ek­sik­li­ğin­den değil, in­san­la­rın kendi küçük ışık­la­rını yakma so­rum­lu­lu­ğunu er­te­le­me­sin­den büyür. Yanan tek mum, yan­ma­yan bin­lerce mumdan daha de­ğer­li­dir; çünkü yanan mum, en azın­dan kendi çev­re­sin­deki ka­ran­lığa teslim ol­ma­dı­ğını ilan eder. Bir in­sa­nın kendi evinde, kendi di­linde, kendi alış­ve­ri­şinde, kendi ka­zan­cında, kendi har­ca­ma­sında, kendi eme­ğinde, kendi in­fa­kında, kendi ço­cuk­la­rına öğ­ret­tiği de­ğer­lerde, kendi iş ye­rinde gös­ter­diği dü­rüst­lükte ve kendi kal­binde ta­şı­dığı ka­na­atte yak­tığı mum, çağın ka­ran­lı­ğını kü­çüm­se­me­mekle bir­likte ona teslim ol­ma­ma­nın da ilk adı­mı­dır.

Öy­leyse in­sa­nın kendi ka­ran­lı­ğında yak­makla so­rumlu olduğu bu mum nasıl ya­na­cak­tır; yalnız öf­ke­le­ne­rek, sis­temi suç­la­ya­rak, ka­pi­ta­lizmi la­net­le­ye­rek, baş­ka­la­rı­nın tü­ke­tim alış­kan­lık­la­rını kü­çüm­se­ye­rek yahut ha­ya­tın kar­şı­sında hiçbir bedel öde­me­yen büyük cüm­le­ler ku­ra­rak mı? El­bette hayır; bu mum, ancak in­sa­nın kendi içinde manen yan­mayı göze alması, Allah’ın razı ol­ma­ya­cağı ne varsa gös­te­riş­ten hırsa, kul hak­kın­dan israfa, baş­ka­sı­nın mec­bu­ri­ye­tin­den kazanç dev­şirme ar­zu­sun­dan mu­ha­ta­bını bir imkâna in­dir­geme alış­kan­lı­ğına, eşyaya yük­le­nen sahte kur­tu­luş an­lam­la­rın­dan ih­ti­ya­cın üze­rine inşa edilen statü he­ve­sine, borçla bes­le­nen gö­rüntü tut­ku­sun­dan ke­li­meyi ha­yat­tan ko­pa­ran duy­gu­sal sah­te­ci­liğe ve iyi­liği bile kendi gö­rü­nür­lü­ğüne mal­zeme yapma eği­li­mine kadar bütün iç kir­le­riyle yüz­leş­me­siyle ya­na­bi­lir. Gönül sa­ra­yını asıl sa­hi­bine teslim etmek, dilin ko­layca söy­le­yip ha­ya­tın zah­met­sizce unut­tuğu bir bağ­lı­lık beyanı değil; in­sa­nın alış­ve­ri­şin­den ka­zan­cına, sö­zün­den su­su­şuna, ba­kı­şın­dan ni­ye­tine kadar bütün küçük ter­cih­le­rini ye­ni­den dü­zen­le­yen, ben­li­ğin kon­fo­runu bozan ve sa­hi­bini sö­zü­nün be­de­lini öde­meye ça­ğı­ran ağır bir id­rak­tir.

Bu idrak, alış­ve­riş se­pe­tin­den başlar sa­nıl­dı­ğın­dan daha derine gider; insan, satın ala­cağı şeye ba­kar­ken yalnız fi­ya­tına, ka­li­te­sine, mar­ka­sına, yo­rum­la­rına ve taksit se­çe­nek­le­rine değil, kendi iç ni­ye­tine de bak­maya baş­la­dı­ğında tü­ke­tim ahlakı de­ği­şir. Bunu ger­çek­ten ih­ti­yaç olduğu için mi alı­yo­rum, yoksa bir boş­luğu örtmek için mi? Ya­pa­ca­ğım bu har­ca­ma­nın, evimde gö­zet­mekle yü­kümlü ol­du­ğum her­hangi bir hakkı ek­sil­tip ek­silt­me­ye­ce­ğini de sormam ge­re­kir. Bu marka tutkum, baş­ka­sı­nın eme­ğine, benim hay­si­ye­time, ai­le­min rız­kına ve kal­bi­min ka­na­a­tine zarar ve­ri­yor mu? Bu alış­ve­riş, beni daha iyi bir insan yap­ma­ya­caksa en azın­dan daha borçlu, daha hu­zur­suz, daha kı­yasçı, daha do­yum­suz hale ge­ti­ri­yor mu? Aynı pa­rayla bi­ri­nin gerçek ih­ti­ya­cına temas etme imkânım var mı; böyle so­ru­lar, alış­ve­rişi bü­tü­nüyle ya­sak­la­maz; fakat onu nefsin oto­ma­tik ha­re­keti ol­mak­tan çı­ka­rıp in­sa­nın iç mu­ha­se­be­sine bağlar.

Alış­ve­riş se­pe­ti­nin önünde ya­pı­lan bu iç mu­ha­sebe, ilk ba­kışta küçük gö­rünse de in­sa­nın bütün ha­ya­tına açılan dar bir ka­pı­dır; çünkü o ka­pı­nın bir ya­nında “is­ti­yo­rum”, öte ya­nında “ger­çek­ten ih­ti­ya­cım var mı”, bir ya­nında baş­ka­sına gös­te­ri­le­cek suret, öte ya­nında evde bek­le­yen haklar durur. Akşam mutfak ma­sa­sında fa­tu­ra­ları önüne seren bir ba­ba­nın, ço­cu­ğu­nun gö­zün­den ka­çır­maya ça­lış­tığı en­di­şeyi; do­la­bında eti­keti hâlâ üze­rinde duran el­bi­se­le­rin ara­sın­dan yeni bir elbise arayan in­sa­nın için­deki ta­rif­siz boş­luğu; in­di­rim gü­nünde ih­ti­yacı ol­ma­yan ürünü aldığı için se­vi­nen, ay so­nunda borç ekst­re­sine bak­tı­ğında ise aynı se­vinci utanca dö­nü­şen ka­dı­nın ses­siz­li­ğini dü­şün­me­den tü­ke­tim ah­la­kın­dan söz ede­me­yiz. Nefis çoğu zaman yüksek sesle günah çağ­rısı yapmaz; “yalnız bu defa”, “herkes alıyor”, “benim de hakkım”, “sonra öderim” gibi makul gö­rü­nen cüm­le­lerle kalbin ka­pı­sını aralar ve insan, büyük esa­ret­lere küçük ma­ze­ret­le­rin ter­lik­le­riyle girer.

Bu mu­ha­sebe ya­pıl­ma­dı­ğında, tü­ke­tim yalnız bi­rey­sel bir alış­kan­lık olarak kalmaz, top­lu­mun bütün da­mar­la­rına ya­yı­lan bir ahlaki çürüme üretir. Esnaf, müş­te­riyi insan değil kâr kalemi olarak görür; müş­teri, esnafı güven iliş­kisi içinde değil sü­rekli kan­dı­rılma ih­ti­ma­liyle de­ğer­len­di­rir; iş­ve­ren, ça­lı­şanı insan değil ma­li­yet unsuru sayar; ça­lı­şan, işi emanet değil mec­buri yük gibi görür; si­ya­set, va­tan­daşı hak sahibi insan değil yö­ne­til­mesi ge­re­ken ka­la­ba­lık gibi okur; medya, iz­le­yi­ciyi dü­şü­nen varlık değil tık­lanma ve reyting kay­na­ğına dö­nüş­tü­rür; eğitim, öğ­ren­ciyi ruh ve şah­si­yet sahibi insan değil başarı gra­fiği olarak gör­meye başlar. Tü­ke­tim dü­ze­ni­nin en büyük yıkımı budur: İnsan, insan ol­mak­tan çı­ka­rı­lıp işlev, müş­teri, veri, hedef kitle, oy, ta­kipçi, kul­la­nıcı, alıcı, satıcı, ma­li­yet ve imkân olarak par­ça­la­nır. İnsanı bir­bi­rin­den kopuk iş­lev­lere ayıran bu par­ça­lan­ma­nın içinde, onun hikâ­ye­siyle, hay­si­ye­tiyle, ru­huyla ve so­rum­lu­lu­ğuyla kur­duğu bü­tün­lük ses­sizce kay­bo­lur.

Kendi par­ça­la­rı­mızı ye­ni­den to­par­la­mak, her şeyden önce ha­ya­tın an­la­mını tü­ke­tim­den geri al­makla müm­kün­dür. Hayat, har­ca­nan bir şey de­ğil­dir; ya­şa­nan ve ya­şan­dıkça an­la­mına eri­şi­len bir ema­net­tir; insan bu ema­neti yalnız daha çok şeye sahip olmak için kul­la­nırsa, so­nunda çok şeye sahip olup ken­di­sini kay­be­de­bi­lir. Daha büyük evde daha küçük bir kalple, daha pahalı te­le­fonda daha yoksul bir ile­ti­şimle, daha dolu do­lapta daha aç bir ruhla, daha çok se­çe­nek içinde daha ka­rar­sız bir zi­hinle, daha çok bilgi içinde daha az hik­metle ya­şa­ya­bi­lir. Bu çağın tra­je­disi, imkân­la­rın ço­ğal­ma­sına rağmen in­sa­nın kendi iç ha­ki­ka­tin­den uzak­laş­ma­sı­dır; her şey eli­mi­zin al­tında, fakat elimiz kendi kal­bi­mize uzan­makta zor­la­nı­yor. Her şey ka­pı­mıza ge­li­yor, fakat biz kendi iç ka­pı­mı­zın önünde ya­bancı gibi bek­li­yo­ruz.

Bu ya­ban­cı­lık­tan kur­tul­ma­nın yolu, nos­tal­jik bir geçmiş gü­zel­le­mesi yapmak de­ğil­dir; eski za­man­la­rın insanı da nef­sin­den azade de­ğildi, eski pa­zar­lar da bü­tü­nüyle temiz de­ğildi, eski top­lum­larda da hırs, gös­te­riş, zulüm, sömürü, kibir ve israf vardı. Mesele eskiyi ku­sur­suz­laş­tır­mak değil, bu­gü­nün in­sa­nı­nın kendi za­ma­nın­daki im­ti­hanı doğru ad­lan­dır­ma­sı­dır; bu­gü­nün im­ti­hanı, imkânın çok­luğu içinde ölçüyü kay­bet­me­mek, ula­şı­la­bi­lir­li­ğin ko­lay­lığı içinde ka­na­ati ko­ru­mak, di­ji­tal gü­rültü içinde manayı mu­ha­faza etmek, pa­za­rın dili içinde mer­ha­meti unut­ma­mak, hızlı tü­ke­tim içinde sabrı yi­tir­me­mek, eşyaya sahip olur­ken eşyaya ait ol­ma­mak, insanı imkân olarak gör­meye zor­la­yan dün­yada insana insan olarak ba­ka­bil­mek ve kendi için­deki mumun ışı­ğını baş­ka­la­rı­nın mumunu sön­dür­me­den bü­yü­te­bil­mek­tir.

Böyle bir çağda gerçek di­re­niş, bazen satın al­ma­mak­tır; bazen ih­ti­ya­cın ol­ma­dı­ğını fark edip sepeti bo­şalt­mak­tır; bazen baş­ka­sı­nın gö­zünde küçük gö­rün­meyi göze alıp borçla statü satın al­ma­mak­tır; bazen aynı te­le­fonu biraz daha kul­lan­mak, aynı eşyayı onar­mak, aynı kı­ya­feti giymek, aynı sof­rada şük­ret­mek, aynı evde sa­de­leş­mek, aynı kalpte ka­na­ati bü­yüt­mek­tir. Bazen de gerçek di­re­niş, bir ürünü alır­ken o ürünün ar­dın­daki emeği dü­şün­mek, fiyatı ar­tı­rır­ken baş­ka­sı­nın ça­re­siz­li­ğini hesaba katmak, ti­ca­ret ya­par­ken kul hak­kını raf dü­ze­nin­den daha önemli görmek, kazanç elde eder­ken he­lal­liği kârdan önce tutmak, kriz za­ma­nında fırsat değil so­rum­lu­luk ara­mak­tır. Tü­ke­tim düzeni insanı sü­rekli daha faz­la­sına ça­ğı­rır­ken, in­sa­nın “yeter” di­ye­bil­mesi, yalnız eko­no­mik değil, manevi bir cüm­le­dir.

“Yeter” demek, fa­kir­liği yü­celt­mek de­ğil­dir; in­sa­nın nef­sine sınır koy­ma­sı­dır; “yeter” demek, gü­zel­lik­ten vaz­geç­mek de­ğil­dir; güzeli israfa, gös­te­rişe ve borç esa­re­tine dö­nüş­tür­me­mek­tir. “Yeter” demek, ça­lış­mayı bı­rak­mak de­ğil­dir; ça­lış­ma­nın ga­ye­sini yalnız sahip ol­makla sı­nır­la­ma­mak­tır; “yeter” demek, dün­yayı red­det­mek de­ğil­dir; dün­yayı kalbin mer­ke­zin­den in­di­rip yerine asıl sa­hi­bini koy­mak­tır. Bu cümle, modern in­sa­nın en çok unut­tuğu cüm­le­ler­den bi­ri­dir; çünkü bütün sistem, ona “biraz daha” demeyi öğ­re­tir. Biraz daha kazan, biraz daha al, biraz daha görün, biraz daha ye­ni­len, biraz daha bi­rik­tir, biraz daha yüksel, biraz daha kı­yasla, biraz daha iste. Fakat in­sa­nın iç huzuru, çoğu zaman “biraz daha”da değil, “burada du­ra­bi­li­rim” di­ye­bil­diği yerde başlar.

Kanaat, sof­raya kuru ekmek koyup yok­sul­luğu kut­sa­mak değil, önün­deki ek­me­ğin hangi emek­ten, hangi top­rak­tan, hangi yağ­mur­dan ve kaç in­sa­nın alın te­rin­den ge­çe­rek gel­di­ğini fark edecek kadar uyanık ol­mak­tır; ço­cu­ğuna her is­te­di­ğini ala­ma­dığı için mahcup olmak değil, ona her is­te­ne­nin ih­ti­yaç, her ye­ni­nin kıymet ve her pa­ha­lı­nın değer ol­ma­dı­ğını kendi ha­ya­tınla gös­te­re­bil­mek­tir. Aynı te­le­fonu bir yıl daha kul­lan­mak insanı kü­çült­mez, ona­rı­la­bi­le­cek bir eşyayı çöpe at­ma­mak çağın ge­ri­sinde bı­rak­maz, mi­sa­fir gel­di­ğinde sof­ra­nın sa­de­li­ğin­den utan­ma­mak hay­si­yeti ek­silt­mez; insanı asıl kü­çül­ten, baş­ka­sı­nın gö­zünde büyük gö­rün­mek uğruna kendi evin­deki huzuru, emeği ve ge­le­ceği tak­sit­lere böl­me­si­dir. “Yeter” di­ye­bil­mek, ar­zu­nun bo­ğa­zına ge­çi­ri­len sert bir zincir değil, kalbin nefes ala­bil­mesi için açılan bir pen­ce­re­dir; o pen­cere açıl­dı­ğında insan ilk defa sahip ol­ma­dık­la­rı­nın gü­rül­tü­sün­den kur­tu­lup elin­de­ki­le­rin sessiz be­re­ke­tini işi­te­bi­lir.

Bu du­ra­bilme kud­reti, infak kül­tü­rü­nün de ka­pı­sını açar; infak yalnız var­lıklı in­san­la­rın fazla ma­lın­dan ayır­dığı pay de­ğil­dir; in­sa­nın sahip olduğu her şeyi ken­di­sine ait mutlak mülk gibi gör­me­mesi, malın içinde baş­ka­sı­nın hakkı ola­bi­le­ce­ğini kabul etmesi, ni­metle bir­likte so­rum­lu­luk ta­şı­dı­ğını bil­mesi ve kal­bini mül­ki­ye­tin sert­li­ğin­den ko­ru­ma­sı­dır. Bir top­lumda infak ruhu za­yıf­la­dı­ğında, in­san­lar bir­bir­le­ri­nin ih­ti­yaç­la­rını gör­mekte kör­le­şir; yardım, kam­panya za­man­la­rına, afet gün­le­rine, gös­te­rişli or­ga­ni­zas­yon­lara, fo­toğ­raf ka­re­le­rine ve vicdan ra­hat­la­tan kısa anlara sı­kı­şır. Oysa infak, ha­ya­tın sü­rek­li­liği içinde ya­şan­dı­ğında top­lumu yu­mu­şa­tır; kom­şu­nun ih­ti­ya­cını fark et­ti­rir, ça­lı­şan emek­çi­nin hak­kını gö­ze­tir, müş­te­ri­nin mec­bu­ri­ye­tini is­tis­mar et­tir­mez, ti­ca­rete ölçü koyar, evdeki faz­la­lığı baş­ka­sı­nın ih­ti­ya­cına dö­nüş­tü­rür, in­sa­nın mal kar­şı­sın­daki kib­rini kırar.

Mer­ha­met de ancak bu emanet bi­lin­ci­nin in­sa­nın gün­de­lik ter­cih­le­riyle bu­luş­tuğu yerde so­mut­la­şır ve soyut bir duy­gu­dan hayatı onaran ahlaki bir ira­deye dö­nü­şür. Mer­ha­met, yalnız yok­sula acımak, fe­la­ket gö­rün­tüsü kar­şı­sında üzül­mek, sosyal med­yada du­yarlı gö­rün­mek veya birkaç güzel cümle kurmak de­ğil­dir. Mer­ha­met, fiyat be­lir­ler­ken baş­ka­sı­nın sof­ra­sını dü­şün­mek­tir; kirayı ar­tı­rır­ken ki­ra­cı­nın ço­cu­ğunu, has­ta­sını, bor­cunu ve ça­re­siz­li­ğini hesaba kat­mak­tır; iş­çi­nin ma­a­şını ko­nu­şur­ken kendi kârını değil onun evin­deki akşam ye­me­ğini de dü­şün­mek­tir; müş­te­riye ürün sa­tar­ken bil­gi­siz­li­ğini is­tis­mar et­me­mek­tir; borç­luya yak­la­şır­ken onun insan onu­runu kır­ma­mak­tır; alış­ve­riş ya­par­ken yalnız ucuz­luğu değil, emeğin hay­si­ye­tini de gö­zet­mek­tir. Mer­ha­met, soyut bir duygu olarak ka­lırsa çabuk bu­har­la­şır; dav­ra­nışa dö­nü­şürse top­lumu içten içe onarır.

Adalet ise mer­ha­me­tin da­ğıl­ma­sını ön­le­yen, iyi­liği ki­şi­sel ter­ci­hin in­sa­fına bı­rak­ma­yan ve bu top­lum­sal ona­rıma is­ti­ka­met ka­zan­dı­ran vaz­ge­çil­mez bir omur­ga­dır. Mer­ha­met ol­ma­dan adalet sert­le­şe­bi­lir, adalet ol­ma­dan mer­ha­met duy­gu­sal ve dü­zen­siz ka­la­bi­lir; tü­ke­tim düzeni, ada­leti çoğu zaman pi­ya­sa­nın gö­rün­mez eline havale eder; fiyat ar­tış­la­rını, fır­sat­ları, re­ka­beti, arz talep den­ge­sini, ma­li­yet­leri ve kâr oran­la­rını teknik ke­li­me­le­rin ar­ka­sına saklar. El­bette eko­nomi kendi ka­nun­la­rıyla işler; fakat hiçbir teknik açık­lama, in­sa­nın ça­re­siz­li­ğini is­tis­mar etmeyi ahlaki hale ge­tir­mez. Bir ürünün fiyatı ar­ta­bi­lir, ma­li­yet­ler yük­se­le­bi­lir, piyasa dal­ga­la­na­bi­lir; fakat bütün bun­la­rın içinde in­sa­nın vic­danı da dev­rede ol­ma­lı­dır. Ti­ca­re­tin be­re­keti yalnız kâr ora­nında değil, ka­zan­cın te­miz­li­ğinde sak­lı­dır; temiz ol­ma­yan kazanç, kasayı dol­du­ra­bi­lir ama ha­ya­tın için­deki be­re­keti çeker gö­tü­rür; be­re­keti çe­kil­miş kazanç ise in­sa­nın evini eşya ile dol­dursa da gön­lünü da­ral­tır.

Bu dar­lı­ğın en gö­rü­nür sonucu, top­lumda gü­ve­nin azal­ma­sı­dır; in­san­lar bir­bi­rine gü­ven­me­di­ğinde, herkes her­kesi kan­dırma ih­ti­ma­liyle okur; müş­teri es­naf­tan, esnaf müş­te­ri­den, kiracı ev sa­hi­bin­den, ev sahibi ki­ra­cı­dan, işçi iş­ve­ren­den, iş­ve­ren iş­çi­den, va­tan­daş ku­rum­dan, kurum va­tan­daş­tan şüphe eder. Gü­ve­nin ol­ma­dığı yerde ha­ya­tın ma­li­yeti yalnız pa­rayla değil, ruhla da artar; her alış­ve­rişte te­tikte olmak, her söz­leş­mede al­da­tılma ih­ti­ma­lini dü­şün­mek, her fır­satta arka plan aramak, her yar­dımı reklam, her in­di­rimli ürünü tuzak, her kam­pan­yayı ma­ni­pü­las­yon saymak, insanı yorar. Tü­ke­tim düzeni, güveni za­yıf­lat­tıkça daha fazla de­ne­tim, daha fazla söz­leşme, daha fazla kamera, daha fazla takip sis­temi, daha fazla doğ­ru­lama kodu üretir; fakat hiçbir sistem, in­sa­nın için­deki emanet bi­linci kadar sağlam bir güven ku­ra­maz.

Bu yüzden asıl dö­nü­şüm, yalnız eko­no­mik dü­zen­le­me­lerle değil, in­sa­nın için­deki emanet bi­lin­ci­nin ye­ni­den di­ril­me­siyle müm­kün­dür. Eşya ema­net­tir, para ema­net­tir, kazanç ema­net­tir, müş­teri ema­net­tir, ça­lı­şan ema­net­tir, komşu ema­net­tir, şehir ema­net­tir, söz ema­net­tir, zaman ema­net­tir, sağlık ema­net­tir, gençlik ema­net­tir, yaş­lı­lık ema­net­tir, ço­cuk­lar ema­net­tir, hatta in­sa­nın kendi nefsi bile ona emanet edil­miş­tir. İnsan bu ema­neti unu­tunca, her şeyi ken­di­sine ait sanır; ken­di­sine ait san­dıkça ölçüyü kay­be­der; ölçüyü kay­be­dince de aldığı, sat­tığı, ko­nuş­tuğu, yaz­dığı, pay­laş­tığı, tü­ket­tiği, bi­rik­tir­diği ve kul­lan­dığı her şeyde baş­ka­sına temas eden hakkı gör­mez­den gelir. Oysa emanet bi­linci, in­sa­nın elini de dilini de cüz­da­nını da kal­bini de hizaya ça­ğı­rır. Tü­ke­tim ça­ğında insan kal­ma­nın yolu, sahip ol­duk­la­rı­mızı mülk sar­hoş­lu­ğuyla değil, emanet va­ka­rıyla ta­şı­mak­tan geçer.

Emanet ke­li­me­sini yalnız bize bı­ra­kıl­mış bir boh­çayı ko­ru­mak gibi an­lar­sak onun hayatı ku­şa­tan ge­niş­li­ğini ek­sil­ti­riz; çünkü önü­müz­den geçen çocuk da, dükkâ­nı­mıza giren müş­teri de, ka­pı­mızı çalan borçlu da, evi­mizde yaş­la­nan anne baba da, iş­ye­rinde alın terini bize teslim eden ça­lı­şan da, aynı apart­manda ses­sizce yok­sul­la­şan komşu da bize ema­net­tir. Bir bak­ka­lın ve­re­siye def­te­rinde ismin yanına çek­tiği çizgi, bazen bir ai­le­nin o gece aç yat­ma­ma­sını; bir ev sa­hi­bi­nin ar­tı­ra­bi­le­ceği hâlde ar­tır­ma­dığı kira, bir ço­cu­ğun oku­lun­dan kop­ma­ma­sını; bir iş­ve­re­nin vak­tinde öde­diği ücret, bir an­ne­nin market ka­sa­sında kartı red­de­di­lir mi kor­ku­suyla yü­zü­nün kı­zar­ma­ma­sını sağlar. İnsan insana böyle emanet olur; büyük nu­tuk­la­rın kür­sü­sünde değil, ha­ya­tın kim­se­nin al­kış­la­ma­dığı küçük kav­şak­la­rında bir­bi­ri­nin hay­si­ye­tini ez­me­den ge­çe­bil­diği ölçüde. Emanet bi­linci, ce­bi­mizde ta­şı­dı­ğı­mız anah­tar değil, baş­ka­sı­nın ha­ya­tına gir­di­ği­mizde ayak­ka­bı­mız­daki çamuru kapıda bı­rak­mayı öğ­re­ten vic­dan­dır.

Bu vakarı ta­şı­mak, çağın ka­ran­lı­ğına karşı kendi mumunu yak­makla başlar; kendi mumunu yakmak, baş­ka­la­rı­nın ka­ran­lı­ğını teşhir ederek ay­dın­lan­mak de­ğil­dir; kendi için­deki ka­ran­lıkla meşgul olmak, kendi nef­si­nin tü­ke­timle kur­duğu gizli an­laş­ma­ları bozmak, kendi evin­deki israfı görmek, kendi ka­zan­cın­daki şüp­heli yer­leri te­miz­le­mek, kendi di­lin­deki gös­te­riyi azalt­mak, kendi iyi­li­ğini rek­lam­dan ko­ru­mak, kendi ço­cuk­la­rına sahip olmayı değil pay­laş­mayı öğ­ret­mek, kendi alış­ve­ri­şinde ölçüye dönmek, kendi ha­ya­tında “yeter” demeyi öğ­ren­mek, kendi ka­pı­sı­nın önün­deki insanı imkân değil emanet olarak gör­mek­tir. Bu mum yan­dı­ğında hemen büyük bir mey­danı ay­dın­lat­ma­ya­bi­lir; fakat in­sa­nın kendi iç oda­sında baş­la­yan ışık, onun ba­kı­şına, alış­ve­ri­şine, iliş­ki­sine, ka­zan­cına ve sözüne ya­yıl­dı­ğında çev­re­sinde küçük ama sahici bir ay­dın­lık mey­dana ge­ti­rir.

Manen yanmak ise in­sa­nın bir söz kar­şı­sında geçici olarak duy­gu­lan­ma­sın­dan, göz­le­ri­nin dol­ma­sın­dan veya kısa süreli bir sar­sıntı ya­şa­ma­sın­dan çok daha derin bir hâli ifade eder. Bazı in­san­lar bir ko­nuşma dinler, bir yazı okur, bir ayet ya da hik­metli sözle sar­sı­lır, bir hak­sız­lık kar­şı­sında öf­ke­le­nir, bir yok­sul­luk gö­rün­tü­süyle üzülür, bir duanın içinde ağlar; fakat bir süre sonra eski alış­kan­lık­la­rına döner. Zira duy­gu­lan­mak ile dö­nüş­mek aynı şey de­ğil­dir ve kalbe değen her söz, ha­ya­tın is­ti­ka­me­tini de­ğiş­tir­me­diği müd­detçe insanı eski alış­kan­lık­la­rı­nın dışına çı­kar­maz. Manen yanmak, in­sa­nın için­deki eski dü­ze­nin tu­tuş­ması, bazı alış­kan­lık­la­rı­nın kül olması, bazı ar­zu­la­rı­nın sor­gu­lan­ması, bazı har­ca­ma­la­rı­nın mahcup hale gel­mesi, bazı iliş­ki­le­ri­nin ye­ni­den de­ğer­len­di­ril­mesi ve bazı ke­li­me­le­ri­nin hayat kar­şı­sında hesap ver­meye baş­la­ma­sı­dır. Yanmak, in­sa­nın ken­di­sin­den vaz­geç­mesi değil, nef­si­nin ka­ran­lıkta bü­yüt­tüğü sahte mer­kez­ler­den vaz­geç­me­si­dir; böyle bir yanma, insanı tü­ket­mez; aksine onu arıtır. Çünkü gönül sarayı asıl sa­hi­bine teslim edil­di­ğinde, insan eşyaya, mala, mar­kaya, sta­tüye ve pa­za­rın çağ­rı­sına karşı daha hür hale gelir.

Kalbin eş­yayla ara­sın­daki me­sa­feyi ye­ni­den dü­zen­le­yen bu hür­ri­yet, malın mik­ta­rına bağlı ol­ma­dığı için hem fa­kir­likte hem de zen­gin­likte müm­kün­dür. Fakir insan da tü­ke­tim ar­zu­su­nun esiri ola­bi­lir, zengin insan da emanet bi­lin­ciyle ya­şa­ya­bi­lir; mesele malın mik­tarı değil, kalp­teki ye­ri­dir. Bazı yok­sul­lar, sahip ola­ma­dık­ları şey­le­rin ha­ya­liyle ömür tü­ke­tir; bazı zen­gin­ler, sahip ol­duk­la­rı­nın ken­di­le­rini bü­yüt­me­sine izin vermez. Bazı in­san­lar az pa­rayla çok israf eder; bazı in­san­lar çok imkânla çok hayır üretir. Bu yüzden tü­ke­tim eleş­ti­risi, yalnız baş­ka­sı­nın lük­süne öf­ke­len­mekle sı­nırlı kal­ma­ma­lı­dır; insan kendi küçük is­ra­fını gör­me­den baş­ka­sı­nın büyük is­ra­fına öf­ke­le­nirse, hak­lı­lık duy­gusu onu iç mu­ha­se­be­den ko­ru­yan bir per­deye dö­nü­şe­bi­lir. Tü­ke­tim dü­ze­nin­den çıkış, önce her­ke­sin kendi kal­binde başlar; çünkü pazar, yalnız dı­şa­rıda ku­rul­maz; in­sa­nın içinde de her gün küçük pa­zar­lar açılır, ar­zu­lar tezgâha çıkar, nefis pa­zar­lık yapar, vicdan bazen susar, akıl bazen ge­rekçe üretir.

İn­sa­nın içinde ku­ru­lan bu pazarı da­ğıt­ma­nın yolu, hayata ye­ni­den anlam mer­kezli bak­mak­tır; anlam, tü­ke­ti­min en büyük ra­ki­bi­dir; çünkü anlamı olan in­sa­nın oya­lan­maya daha az ih­ti­yacı olur. Ha­ya­tında sağlam bir gaye bu­lu­nan, eme­ğini yalnız kazanç için değil hizmet için de gören, ai­le­sini yalnız yük değil emanet sayan, ça­lış­ma­sını yalnız geçim değil ibadet ah­la­kıyla iliş­ki­len­di­ren, alış­ve­ri­şini yalnız sahip olma değil ölçü me­se­lesi olarak dü­şü­nen, sözünü yalnız ifade değil so­rum­lu­luk bilen insan, tü­ke­tim ça­ğı­nın her çağ­rı­sına aynı açık­lıkla teslim olmaz. Anlamı za­yıf­la­yan insan ise küçük he­ye­can­lara daha fazla muhtaç hale gelir; yeni ürün, yeni kam­panya, yeni haber, yeni tar­tışma, yeni pay­la­şım, yeni gö­rüntü, yeni öfke, yeni haz, yeni hedef, her biri anlam ek­sik­li­ğini kısa süreli örten per­de­ler olur. Ne var ki bu per­de­ler her kalk­tı­ğında, üzeri kısa süreli he­ye­can­larla ör­tü­len aynı boşluk biraz daha de­rin­leş­miş olarak in­sa­nın kar­şı­sına çıkar.

İn­sa­nın içinde bü­yü­yen ve yeni nes­ne­lerle yal­nızca üzeri ör­tü­len bu boşluk, za­manla bireyi aşarak top­lu­mun müş­te­rek ruhunu da çöl­leş­ti­ri­yor. Çöl­leşme yalnız duy­gu­la­rın ku­ru­ması de­ğil­dir; in­ce­lik­le­rin azal­ması, hay­re­tin kay­bol­ması, te­şek­kü­rün za­yıf­la­ması, ka­na­a­tin ayıp gibi gö­rül­mesi, sa­de­li­ğin yok­sul­luk zan­ne­dil­mesi, pay­laş­ma­nın ena­yi­lik sa­yıl­ması, baş­ka­sı­nın hak­kını gö­zet­me­nin re­ka­be­tin ge­ri­sinde kalmak gibi al­gı­lan­ması, samimi gay­ret­le­rin kü­çüm­sen­mesi, içten gelen söz­le­rin hızla tü­ke­til­mesi ve de­rin­li­ğin de­ko­ra­tif bir gös­te­riye dö­nüş­tü­rül­me­si­dir. Böyle bir çöl­leş­mede in­san­lar bir­bir­le­rine daha çok temas eder ama daha az ulaşır; daha çok alış­ve­riş yapar ama daha az pay­la­şır; daha çok ko­nu­şur ama daha az an­la­şır; daha çok gö­rü­nür ama daha az sahici olur. Çöl, bazen kumla değil, ka­la­ba­lık alış­ve­riş mer­kez­le­ri­nin ışık­la­rıyla da büyür; insan, o ışığın al­tında yü­rür­ken kendi için­deki ka­ran­lığı fark et­me­ye­bi­lir.

Bu ka­ran­lığı fark etmek, ka­ram­sar­lığa teslim olmak an­la­mına gelmez; aksine gerçek umut, ka­ran­lı­ğın adını doğru koy­makla başlar. Ka­ran­lığı yanlış ad­lan­dı­ran insan, ışığı da yanlış yerde arar; tü­ke­tim sar­hoş­lu­ğunu refah, israfı öz­gür­lük, gös­te­riyi mut­lu­luk, borçla alınan sta­tüyü başarı, fır­sat­çı­lığı ticari zekâ, sö­mü­rüyü piyasa gereği, du­yar­sız­lığı ha­ya­tın ger­çeği, an­la­mın tü­ke­til­me­sini ile­ti­şim çağı, duy­gu­sal çöl­leş­meyi modern ha­ya­tın ka­çı­nıl­maz bedeli say­dı­ğı­mız sürece, hangi mumu ya­ka­ca­ğı­mızı da bi­le­me­yiz. Önce içi­mizde ve ha­ya­tı­mızda neyin adını doğru koy­ma­mız ge­rek­ti­ğini fark et­me­li­yiz; ar­dın­dan bu fark edişi, zi­hinde ta­şı­nan bir hüküm yahut dilde do­la­şan bir ya­kınma ol­mak­tan çı­ka­rıp dav­ra­nı­şın somut ve bedel is­te­yen ala­nına in­dir­me­li­yiz. Çünkü adını koyup ya­şa­mını de­ğiş­tir­me­yen insan, yalnız daha bi­linçli bir se­yirci olur; bize se­yirci değil, kendi ha­ya­tında küçük ama sahici dö­nüş­ler baş­la­tan in­san­lar ge­re­kir.

Ka­ran­lı­ğın adını doğru koymak için bazen alış­ve­riş mer­kez­le­ri­nin pa­rıl­tılı ta­van­la­rın­dan gö­zü­müzü in­di­rip kasa kuy­ru­ğunda bek­le­yen yüz­lere bak­ma­mız ge­re­kir; elin­deki ürünü son anda rafa bı­ra­kan emek­liye, ço­cu­ğu­nun is­te­diği çi­ko­la­tayı sepete koyup sonra fi­ya­tını gö­rünce ses­sizce geri çı­ka­ran anneye, kredi kar­tı­nın li­mi­tini te­le­fon­dan kontrol eder­ken ar­ka­sın­daki in­san­la­rın ba­kı­şın­dan utanan gence ve bütün gün yüz­lerce ürün sat­ma­sına rağmen akşam kendi evine ne gö­tü­re­ce­ğini he­sap­la­yan ka­si­yere bak­ma­dan refah hikâ­ye­leri an­lat­mak, ışıklı vit­ri­nin önünde bü­yü­yen göl­geyi gör­me­mek­tir. Tü­ke­tim düzeni her­kese aynı kapıyı gös­te­rir, fakat içeri gi­ren­le­rin cep­le­rini, ya­ra­la­rını ve mec­bu­ri­yet­le­rini eşit­le­mez; bi­ri­nin eğ­len­cesi olan şey öte­ki­nin ay­larca öde­ye­ceği borca, bi­ri­nin do­la­bında unu­ta­cağı eşya öte­ki­nin evinde er­te­len­miş bir ih­ti­yaca dö­nü­şür. Bu yüzden mesele yalnız ne al­dı­ğı­mız değil, alır­ken kimi gör­me­di­ği­miz ve sahip olur­ken hangi hakkın üze­rin­den ses­sizce geç­ti­ği­miz­dir.

Bu dö­nüş­le­rin en somut olan­la­rın­dan biri, satın alma ve pay­laşma ah­la­kı­mızı ye­ni­den dü­şün­mek­tir. Bir şeyi alır­ken ger­çek­ten ih­ti­ya­cı­mız olup ol­ma­dı­ğını, o ürünü al­ma­nın bizi borca, gös­te­rişe veya hu­zur­suz­luğa sü­rük­le­yip sü­rük­le­me­ye­ce­ğini, aynı kay­nakla başka bir hayrı mümkün kılıp kı­la­ma­ya­ca­ğı­mızı, daha önce al­dı­ğı­mız ama kul­lan­ma­dı­ğı­mız eş­ya­la­rın evi­mizde nasıl bir yığın oluş­tur­du­ğunu, ço­cuk­la­rı­mı­zın bizi neyi önem­ser­ken gör­dü­ğünü ve malın ha­ya­tı­mız­daki an­la­mını sor­gu­la­ma­lı­yız. Sa­tar­ken ise ka­zan­cın he­lal­li­ğini, müş­te­ri­nin mec­bu­ri­ye­tini, ça­lı­şa­nın hak­kını, fi­ya­tın ma­ku­li­ye­tini, malın gerçek de­ğe­rini ve kriz za­man­la­rında insan ol­ma­nın ne ge­rek­tir­di­ğini dü­şün­me­li­yiz. Bu so­ru­lar, büyük te­o­ri­ler­den daha dö­nüş­tü­rücü ola­bi­lir; çünkü insanı doğ­ru­dan kendi ka­sa­sına, do­la­bına, se­pe­tine, cüz­da­nına ve vic­da­nına gö­tü­rür.

Bir başka dönüş, di­ji­tal söz ve anlam tü­ke­ti­minde ge­rek­li­dir; her duy­du­ğu­muzu pay­laş­mak, her gör­dü­ğü­müze tepki vermek, her güzel sözü bağ­la­mın­dan ko­pa­rıp kendi duy­gu­sal de­ko­ru­muza iliş­tir­mek, her acıyı hızlı bir gör­selle tü­ket­mek, her hik­metli cüm­leyi slo­gan­laş­tır­mak yerine, bazı söz­le­rin önünde sus­mayı, bazı cüm­le­leri ha­ya­tı­mıza in­dir­me­den do­la­şıma sok­ma­mayı, bazı acı­ları iz­le­yici gibi tü­ket­me­meyi, bazı gü­zel­lik­leri içi­mizde sak­la­mayı öğ­ren­me­li­yiz. Çünkü an­la­mın da teş­hir­den ko­run­ması, in­sa­nın iç oda­sında ol­gun­laş­ması ve her ba­kı­şın tü­ke­ti­mine açıl­ma­ması ge­re­ken bir mah­re­mi­yeti vardır. Her derin söz, her­ke­sin hızlı ge­çi­şine açı­la­cak bir vitrin mal­ze­mesi de­ğil­dir; bazı ke­li­me­ler, in­sa­nın iç oda­sında bek­le­meli, orada ma­ya­lan­malı, dav­ra­nışa dö­nüş­meli ve ancak ondan sonra hayata ka­rış­ma­lı­dır. Söz, ya­şan­ma­dan pay­la­şıl­dı­ğında ha­fif­ler; ya­şan­dık­tan sonra söy­len­di­ğinde in­sa­nın üze­rinde gerçek bir ağır­lık taşır.

Bu çağda ço­cuk­lara bı­ra­kı­la­cak en kıy­metli mi­ras­lar­dan biri de kanaat ter­bi­ye­si­dir; çocuk, yalnız na­si­hatle değil, evde neyin nasıl değer gör­dü­ğünü iz­le­ye­rek öğ­re­nir. Anne baba sü­rekli yeni eş­ya­dan, kam­pan­ya­dan, mar­ka­dan, te­le­fon mo­de­lin­den, kom­şu­nun aldığı ürün­den, baş­ka­sı­nın ara­ba­sın­dan, daha büyük evden ve daha pahalı gö­rün­tü­ler­den söz edi­yorsa, çocuğa kanaat dersi ver­mesi çok zordur. Buna kar­şı­lık evde eş­ya­nın kıy­meti bi­li­ni­yor, fakat eşya in­sa­nın önüne ge­çi­ril­mi­yorsa; çocuk, pay­laş­ma­nın mahcup eden değil gü­zel­leş­ti­ren bir şey ol­du­ğunu gö­rü­yorsa; ih­ti­yaç ile arzu ara­sın­daki fark ona ha­ya­tın içinde gös­te­ri­li­yorsa; is­ra­fın yalnız haram kor­ku­suyla değil, nimete say­gıyla ilgili olduğu an­la­tı­lı­yorsa; yok­su­lun hay­si­ye­tine dikkat edi­li­yorsa; çocuk, malın insanı bü­yüt­me­di­ğini, in­sa­nın mala karşı tu­tu­mu­nun onu bü­yü­tüp kü­çül­te­bi­le­ce­ğini öğ­re­nir. Bu ter­biye, ders ki­tap­la­rın­dan önce evin sof­ra­sında, do­la­bında, alış­ve­riş alış­kan­lı­ğında ve ko­nuşma di­linde başlar.

Ye­tiş­kin­ler için de benzer bir ye­ni­den öğ­renme ge­re­kir; bir­ço­ğu­muz tü­ke­tim dü­ze­ni­nin içinde bü­yü­dük, borçla imaj kur­mayı, tak­sitle arzu satın almayı, kam­pan­yayı ka­çır­ma­mayı, ye­ni­len­meyi ih­ti­yaç san­mayı, marka ile kimlik ara­sında bağ kur­mayı, alış­ve­rişi moral dü­zeltme yön­temi olarak kul­lan­mayı, kredi kar­tını gelir gibi gör­meyi, faz­la­lığı be­re­ket zan­net­meyi, in­di­rimde almayı akıl­lı­lık say­mayı öğ­ren­dik. Şimdi yıllar bo­yunca olağan, makul ve hatta ma­ha­ret sa­ya­rak iç­sel­leş­tir­di­ği­miz bütün bu alış­kan­lık­ları, ken­di­mize karşı dürüst bir dik­katle ye­ni­den gözden ge­çir­mek zo­run­da­yız. Çünkü eko­no­mik dar­lık­lar yalnız ce­bi­mizi değil, bizi yıl­larca kan­dı­ran tü­ke­tim alış­kan­lık­la­rını da ifşa ediyor. Belki de bazı şey­leri ala­ma­mak, bizi kendi içi­mizde uzun za­man­dır sor­ma­dı­ğı­mız so­ru­lara geri dön­dü­re­cek. Belki de ek­sil­mek, yalnız mah­ru­mi­yet olarak değil bir iç mu­ha­sebe imkânı olarak ya­şan­dı­ğında, insanı yıl­lar­dır üze­rinde ta­şı­dığı faz­la­lık­lar­dan arın­dı­ra­bi­lir; fakat bunun için yok­sun­luğu yalnız öfkeye değil, mu­ha­se­beye de çe­vir­mek ge­re­kir.

Mu­ha­sebe, insanı suç­lu­luk içinde boğmak için değil, onu ye­ni­den ken­di­sine dön­dür­mek için vardır. Bu mu­ha­se­beyi ya­par­ken ken­di­mize karşı ne ya­ra­la­rı­mızı inkâr edecek kadar acı­ma­sız ne de ya­nıl­gı­la­rı­mızı ör­te­cek kadar mü­sa­ma­hakâr dav­ran­malı, insaf ile dü­rüst­lüğü aynı ba­kışta bu­luş­tur­ma­lı­yız. Bazen ger­çek­ten ih­ti­yaç­tan alırız, bazen yor­gun­luk­tan, bazen yal­nız­lık­tan, bazen baş­ka­sına ye­tişme te­la­şın­dan, bazen ço­cuk­la­rı­mız eksik kal­ma­sın diye, bazen ken­di­mizi ödül­len­dir­mek için, bazen gö­rü­nür olmak için, bazen eski bir acıyı bas­tır­mak için. Bu se­bep­le­rin her birini aynı sert­likle mahkûm etmek doğru de­ğil­dir; fakat onları hiç sor­gu­la­ma­mak da insanı kendi nef­si­nin eline bı­ra­kır. İnsan, “Ben bunu niçin is­ti­yo­rum?” so­ru­sunu cid­diye al­dı­ğında, ar­zu­la­rı­nın ar­ka­sın­daki ya­ra­ları, kor­ku­ları, kı­yas­ları ve boş­luk­ları gör­meye başlar. Ar­zu­nun ge­ri­sin­deki asıl sebebi gö­re­bil­mek, in­sa­nın ken­di­sine kur­duğu ma­ze­ret­leri da­ğıt­tığı için tü­ke­tim ba­ğım­lı­lı­ğını kır­ma­nın da ilk ve en sahici adı­mı­dır. Çünkü insan, adını koy­duğu bir esa­retle mü­ca­dele ede­bi­lir; adını koy­ma­dığı esa­reti çoğu zaman hayat tarzı sanır.

İnsan “Ben bunu niçin is­ti­yo­rum?” diye sor­du­ğunda, cevap her zaman ma­ğa­za­nın ra­fında bu­lun­maz; bazen ço­cuk­ken gi­ye­me­diği bir ayak­ka­bı­nın utan­cında, bazen yıl­larca kü­çüm­sen­miş ol­ma­nın açtığı yarada, bazen kimse ta­ra­fın­dan fark edil­me­di­ğini dü­şün­düğü bir ak­şa­mın ses­siz­li­ğinde, bazen de ken­di­sini baş­ka­la­rı­nın ha­ya­tıyla tart­mak­tan yo­rul­muş kal­bi­nin kırık te­ra­zi­sinde sak­lı­dır. Bu yüzden tü­ke­timle he­sap­laş­mak, yalnız bütçe tab­losu ha­zır­la­mak değil, in­sa­nın kendi geç­mi­şi­nin ka­ran­lık oda­la­rına bir kan­dille gir­mesi ve orada yıl­lar­dır eşya is­te­yen kı­lı­ğında bek­le­yen çocuğu, gö­rülme ar­zu­sunu, se­vilme aç­lı­ğını, gü­ven­siz­liği ve kor­kuyu ta­nı­ma­sı­dır. Kendi ya­ra­sını ta­nı­ma­yan insan, ona her de­fa­sında başka bir ürünün göm­le­ğini giy­di­rir; fakat göm­lek­ler ço­ğal­dıkça yara iyi­leş­mez, yalnız dolap ka­la­ba­lık­la­şır. Mu­ha­sebe, insanı suç­la­mak için değil, için­deki bu sessiz müş­te­ri­nin ne satın almaya ça­lış­tı­ğını an­la­mak için ya­pıl­ma­lı­dır.

Bütün bu tablo kar­şı­sında ya­pı­la­cak şey, yalnız şikâyet etmek de­ğil­dir; şikâyet, in­sa­nın içini bir süre bo­şal­tır ama hayatı de­ğiş­tir­mez. Tü­ke­tim dü­ze­nin­den, ka­pi­tal akıl­dan, fır­sat­çı­lar­dan, di­ji­tal çöp­lük­ten, anlam eroz­yo­nun­dan, ahlaki çöl­leş­me­den ve çağın ka­ran­lı­ğın­dan söz etmek el­bette ge­rek­li­dir; fakat söz, bir yerde insanı kendi ka­pı­sı­nın önüne ge­tir­mi­yorsa eksik kalır. Söz bizi ni­ha­yet kendi ka­pı­mı­zın önüne ge­tir­di­ğinde, orada neyin bi­rik­ti­ğini ve hangi ih­mal­le­rin ses­sizce bizi bek­le­di­ğini ce­sa­retle sor­ma­mız ge­re­kir. Kul­la­nıl­ma­yan eş­ya­lar, er­te­len­miş in­fak­lar, ge­rek­siz har­ca­ma­lar, gös­te­riş için alın­mış nes­ne­ler, yal­nız­lık­tan doğmuş si­pa­riş­ler, baş­ka­sı­nın ih­ti­ya­cına kapalı do­lap­lar, ha­ya­tı­mıza girmiş ama kal­bi­mize hiçbir anlam kat­ma­mış ürün­ler, ko­nu­şup da ya­şa­ma­dı­ğı­mız de­ğer­ler, öf­ke­len­di­ği­miz ama ken­di­mizde küçük bi­çim­leri bu­lu­nan fır­sat­çı­lık­lar var mı; bu so­ru­la­rın cevabı, ya­zı­nın değil ha­ya­tın içinde ve­ri­le­cek­tir.

İnsan, kendi ha­ya­tında küçük bir sa­de­leşme baş­lat­tı­ğında, bazen bek­le­me­diği kadar derin bir fe­rah­lık his­se­der. Fazla eş­ya­nın azal­ması, fazla borcun bit­mesi, fazla gös­te­ri­nin sön­mesi, fazla kı­ya­sın bı­ra­kıl­ması, fazla di­ji­tal gü­rül­tü­nün kı­sıl­ması, fazla ke­li­me­nin sus­ması, fazla ar­zu­nun ter­biye edil­mesi, insana yalnız fi­zik­sel bir ha­fif­lik değil, ruhsal bir açık­lık da verir. Çünkü insan, ne kadar az şeyin ger­çek­ten ge­rekli ol­du­ğunu fark et­ti­ğinde, elin­de­ki­le­rin kıy­me­tini daha iyi anlar. Bir bardak su, sade bir sofra, helal kazanç, temiz bir uyku, borçsuz bir gece, birine in­cit­me­den yardım ede­bil­mek, evde hu­zurla otu­ra­bil­mek, ço­cu­ğuna mahcup ol­ma­mak, ka­zan­cı­nın içinde baş­ka­sı­nın ahı bu­lun­ma­dı­ğını bilmek, bazen dün­ya­nın en pahalı eş­ya­la­rın­dan daha büyük bir zen­gin­lik­tir; modern pazar, bu zen­gin­liği pa­zar­la­ya­maz; çünkü onun fiyat eti­keti yoktur.

Tam da bu se­beple, pi­ya­sa­nın fiyat bi­çe­me­diği, kam­pan­yaya dö­nüş­tü­re­me­diği ve bir alış­ve­riş se­pe­tine yer­leş­ti­re­me­diği de­ğer­ler insanı hâlâ kendi yı­kı­mın­dan kur­ta­ra­bi­lir. Samimi dua, kanaat, helal lokma, vefa, in­cit­me­den yardım, mahrem iyilik, komşu hakkı, emek­çi­nin alın teri, bir ye­ti­min hay­si­yeti, yaşlı bir in­sa­nın ka­pı­sını çalmak, çocuğa marka değil ka­rak­ter bı­rak­mak, ti­ca­rette güven vermek, azla ye­ti­ne­bil­mek, çokken pay­la­şa­bil­mek, dar­day­ken de insan ka­la­bil­mek, ka­la­ba­lı­ğın gü­rül­tü­süne rağmen kendi için­deki mumun titrek ışı­ğını ko­ru­ya­bil­mek, bun­la­rın hiç­biri alış­ve­riş se­pe­tine ek­le­ne­mez. Fakat insanı insan yapan şey­le­rin çoğu zaten sepete ek­le­ne­me­yen şey­ler­dir; biz sepete ek­le­nen­le­rin pe­şinde ko­şar­ken, sepete ek­le­ne­me­yen de­ğer­leri kay­be­di­yo­ruz. Far­kına var­makta ge­cik­ti­ği­miz asıl yok­sul­luğu, sepete ek­le­ne­bi­len­le­rin pe­şinde öm­rü­müzü tü­ke­tir­ken sepete ek­le­ne­me­yen de­ğer­leri birer birer kay­bet­ti­ği­miz yerde ya­şa­maya baş­lı­yo­ruz.

Bir gün geriye dönüp bak­tı­ğı­mızda ha­ya­tı­mız­dan geriye kaç te­le­fon de­ğiş­tir­di­ği­miz, kaç kam­pan­yayı ya­ka­la­dı­ğı­mız, kaç kutuyu he­ye­canla aç­tı­ğı­mız veya do­la­bı­mıza kaç eşya sığ­dır­dı­ğı­mız kal­ma­ya­cak; belki ço­cu­ğu­muz, ona ala­ma­dı­ğı­mız pahalı oyun­cağı değil, yağ­murlu bir akşam elin­den tutup bir­likte yü­rü­dü­ğü­müz yolu ha­tır­la­ya­cak, yaşlı an­ne­miz gön­der­di­ği­miz he­di­yeyi değil ka­pı­sında oturup acele et­me­den din­le­di­ği­miz o uzun öğ­le­den son­rayı, dos­tu­muz ver­di­ği­miz na­si­hati değil en da­ğı­nık hâlinde ya­nında su­sa­bil­di­ği­miz geceyi ta­şı­ya­cak­tır. Çünkü in­sa­nın gerçek ser­veti ka­sa­sında bi­ri­ken­ler­den çok, geçip git­tiği gö­nül­lerde in­cit­me­den bı­rak­tığı izdir; fiyatı olan şeyler mirasa, bedeli olan şeyler ise in­sa­nın şah­si­ye­tine ya­zı­lır. Pazar bize sü­rekli yeniyi vaat eder­ken hayat usulca ek­si­lir, saçlar ağarır, ço­cuk­lar büyür, anne ba­ba­la­rın sesi ya­vaş­lar ve bir gün satın almak için er­te­le­di­ği­miz za­ma­nın hiçbir ma­ğa­zada sa­tıl­ma­dı­ğını an­la­rız.

So­nunda dün­ya­nın dev bir alış­ve­riş mer­ke­zine dö­nüş­mesi, yalnız dı­şa­rıda ku­ru­lan vit­rin­le­rin, mar­ket­le­rin, uy­gu­la­ma­la­rın, rek­lam­la­rın ve kam­pan­ya­la­rın me­se­lesi de­ğil­dir; in­sa­nın için­deki ma­be­din neyle dol­duğu me­se­le­si­dir. Eğer gönül sa­ra­yı­nın mer­ke­zine eşya, marka, imaj, tü­ke­tim, statü, kâr, fırsat, gös­teri ve kıyas yer­leş­mişse, dı­şa­rı­daki pa­za­rın ka­pan­ması insanı kur­tar­maz; çünkü pazar içe­ride ya­şa­maya devam eder. Eğer o mer­keze emanet bi­linci, kanaat, mer­ha­met, adalet, helal kay­gısı, infak, mahrem iyilik, sözün hay­si­yeti ve asıl sa­hi­bine tes­li­mi­yet yer­le­şirse, insan pa­za­rın için­den ge­çer­ken bile pazara teslim ol­ma­ya­bi­lir. Mesele dün­ya­dan elini ete­ğini çekmek değil, dün­ya­nın için­den ge­çer­ken kal­bini kiraya ver­me­mek­tir; insan, alış­ve­riş mer­kez­le­rin­den, di­ji­tal se­pet­ler­den, kam­panya bil­di­rim­le­rin­den ve tü­ke­tim sar­hoş­lu­ğun­dan ge­çe­bi­lir; fakat kendi kal­bini bu çağın vit­ri­nine koy­duğu gün, yalnız pa­ra­sını değil, ru­hu­nun is­ti­ka­me­tini de har­ca­maya başlar.

Bu yüzden şimdi ya­pı­la­cak iş, büyük ka­ran­lığa bakıp umut­suz­luğa düşmek değil, kendi mu­mu­muzu yak­mak­tır. O mum, belki bir alış­ve­riş­ten vaz­geç­ti­ği­miz yerde ya­na­cak, belki bir ürüne ve­re­ce­ği­miz parayı bir ih­ti­yaç sa­hi­bine in­cit­me­den ulaş­tır­dı­ğı­mızda, belki kriz za­ma­nında fiyat ar­tı­rır­ken eli­mizi vic­da­nı­mıza koy­du­ğu­muzda, belki ça­lı­şa­nı­mı­zın hak­kını gö­zet­ti­ği­mizde, belki ço­cu­ğu­muza “bunu ala­bi­li­riz ama ih­ti­ya­cı­mız yok” demeyi öğ­ret­ti­ği­mizde, belki sosyal med­yada bir hikmet cüm­le­sini pay­laş­mak yerine onu ya­şa­maya ça­lış­tı­ğı­mızda, belki baş­ka­sı­nın küçük mumunu kü­çüm­se­mek yerine kendi iç ka­ran­lı­ğı­mızla meşgul ol­du­ğu­muzda ya­na­cak. Her­ke­sin kendi ka­ran­lı­ğında yak­tığı bu küçük ışık­lar ço­ğal­dı­ğında, çağın büyük alış­ve­riş mer­ke­zi­nin parlak ama soğuk ay­dın­lığı kar­şı­sında, insan sı­cak­lığı ta­şı­yan başka bir ay­dın­lık be­li­re­cek­tir.

İşte o ay­dın­lık, tü­ke­timle değil ter­biye ile, gös­te­riyle değil sa­mi­mi­yetle, sahip ol­makla değil emanet bi­lin­ciyle, satın al­makla değil pay­laş­makla, ba­ğır­makla değil hâl di­liyle, baş­ka­sını suç­la­makla değil kendi nef­sini hesaba çek­mekle büyür. Gönül sa­ra­yını asıl sa­hi­bine teslim eden insan, eşyaya da doğru yerini verir, paraya da, alış­ve­rişe de, tek­no­lo­jiye de, dün­yaya da. O zaman dünya yine pazar olur, insan yine alır satar, yine ça­lı­şır, yine ka­za­nır, yine ih­ti­yaç­la­rını kar­şı­lar, yine güzel olanı sever; fakat bütün bun­la­rın içinde ken­di­sini kay­bet­mez. Çünkü artık bilir ki hayat, sanal se­pet­lere dol­du­ru­lan ürün­ler­den, kapıya gelen kar­go­lar­dan, tak­sit­lere bö­lü­nen ar­zu­lar­dan ve kam­pan­ya­larla diri tu­tu­lan sahte he­ye­can­lar­dan ibaret de­ğil­dir. Hayat, insana ve­ril­miş kısa bir ema­net­tir; bu ema­neti tü­ke­tim ma­be­dinde har­ca­yan kay­be­der, onu kanaat, mer­ha­met ve iç ay­dın­lıkla ta­şı­yan ise ka­ran­lık çağ­larda bile yolunu bu­la­bi­lir.