Yeryüzünün Hakkı Verilmeden Gökyüzüne Varılmaz

Tarih: 11.11.2026 10:00
Yeryüzünün Hakkı Verilmeden Gökyüzüne Varılmaz
Varlığın sağır edici sessizliğinde, insanın kendi iç boşluğuna bile bazen bir yabancı gibi kulak kesildiği o ağır vakitlerde gökyüzünün sonsuz tünellerine doğru uzanan eller, eğer yeryüzünün çamuruna, mazlumun mahcubiyetine, yetimin dilsiz…
Vicdan Notları · Başkasına Ağlayabilmek

Yeryüzünün Hakkı Verilmeden Gökyüzüne Varılmaz

Varlığın sağır edici sessizliğinde, insanın kendi iç boşluğuna bile bazen bir yabancı gibi kulak kesildiği o ağır vakitlerde gökyüzünün sonsuz tünellerine doğru uzanan eller, eğer yeryüzünün çamuruna, mazlumun mahcubiyetine, yetimin dilsiz onuruna, aç bir canlının titreyen bedenine, hakkı eksiltilmiş bir insanın içe çöken bakışına ve kışın ayazında nefesi buğulanırken kimseye yük olmamak için kendi yokluğunu bile sessizce taşıyan garibin sızısına merhamet sızdırmamışsa, semadan geri dönecek olan şey çoğu zaman rahmetin sıcak soluğu değil, insanın kendi kibrinin soğuk, kimsesiz ve ürpertici aksidir; çünkü göğe yönelen her yakarış, eğer toprağın yarasına eğilmeyen bir kalpten yükseliyorsa, kelime bakımından dua gibi görünse de hakikat bakımından yalnızca insanın kendi sesini kendi boşluğunda büyüttüğü bir yankıya dönüşür.

İnsan, çoğu zaman semayı uzak, temiz, arınmış ve kirlenmemiş bir ufuk olarak düşünürken yeryüzünü çamurun, yükün, acının, ihtiyacın ve sorumluluğun yeri gibi görür; fakat asıl yanılgı tam da burada başlar, çünkü gökyüzüne açılan her sahici kapı, yeryüzünün hakkını gözeten bir kalbin içinden geçer ve insan, toprağın içindeki sızıyı, sokakta unutulmuş bir canlının açlığını, kapısına gelen yoksulun kırılmış vakarını, emeği görülmeyen işçinin sessizliğini, yüzü erken yaşta yaşlanmış bir annenin iç çekişini ve adaleti ertelenmiş bir mazlumun mahcup bekleyişini kendi duasının dışında bıraktığı anda, aslında göğe değil, kendi nefsinin yüksekçe kurulmuş ama içi boş minaresine seslenmeye başlamış olur. Bu yüzden semanın kapısı, toprağın sızısına eğilmeyen her yakarışa karşı görünmeyen bir mühürle kapanır; o mühür gökte değil, insanın kendi kalbinde oluşur.

İnsan olmak, yalnızca “ben insanım” diye kuru bir iddiayı taşımak, aynada görünen yüzün, nüfus kayıtlarına yazılmış ismin, toplum içinde edinilmiş saygınlığın, dilin ucuna yerleşmiş merhamet kelimelerinin ve ibadet diline benzeyen birtakım alışkanlıkların arkasına saklanmak değildir; insan olmak, bir yanışın, bir tükenişin, bir başkasının derdiyle içten içe üşümenin, karıncanın hakkından göğün yedi katındaki mutlak adalet duygusuna kadar uzanan o ince sızıyı kendi vicdanında taşımayı göze almanın adıdır. Çünkü insan, varlık içinde kendisine verilmiş en ağır emaneti yalnızca akıl, söz, tercih ve irade olarak taşımaz; insan aynı zamanda kendisinden zayıf olanın hakkını görebilme, kendisine ihtiyaç duyanın yükünü hafifletebilme, dili olmayanın acısını duyabilme ve kendi konforunun içinden çıkıp başkasının yaşama hakkına eğilebilme sorumluluğunu da taşır.

Bir toplumun insanlık derecesi, yalnızca yükselttiği binaların görkeminde, yollarının genişliğinde, meydanlarının kalabalığında, ekranlarının parlaklığında, kurumlarının resmî ciddiyetinde veya törenlerinin ihtişamında değil, en zayıf varlığa nasıl davrandığında, kendisini savunamayan cana ne kadar yer açtığında, sesi bastırılmış insanın hakkını hangi ölçüyle koruduğunda, açlığını dile getiremeyen canlıyı nasıl gördüğünde ve kendi hayatını sürdürürken başka hayatların üzerine ne kadar basmadan yürüyebildiğinde ortaya çıkar. Bu ölçü kaybolduğunda insanlık, parlatılmış mermerlerin soğuk zemininde kendisini görkemli zanneden fakat altındaki temel taşları çoktan çatlamış bir saraya benzer; dışarıdan bakıldığında ışıklar yanar, sözler büyür, cümleler süslenir, merasimler yapılır, fakat içeride bir yetimin onuru, bir mazlumun hakkı, bir garibin sofrası, bir hayvanın açlığı ve bir yoksulun kırılmış yüzü unutulmuşsa, o sarayın kubbesinde yankılanan her dua eksik, her övgü yarım, her ihtişam mahcup kalır.

Hakikat, parlatılmış mermerlerin sahte ve mesafeli soğukluğunda değil, kışın ayazında titreyen bir nefesin sıcaklığında, kimseye görünmeden uzatılan bir elin sükûnetinde, sofradaki son lokmayı kendi hakkından eksilterek paylaşan insanın iç terbiyesinde, bir yetimin dilsiz onuruna dokunmadan onu koruyabilen merhametin inceliğinde ve yoksulluğu teşhir etmeden yük hafifleten o ağırbaşlı vicdan direncinde yeşerir. Çünkü hakikat, yalnızca doğru cümlelerin, sağlam hükümlerinin ve düzgün kurulmuş inanç ifadelerinin toplamı değildir; hakikat, insanın doğru bildiği şeyi yaratılmışa karşı nasıl yaşadığı, kendisine emanet edilmiş her canın hukukunu hangi dikkatle gözettiği ve göğe kaldırdığı ellerin yeryüzünde neye dokunduğu ile anlaşılır. Bir ruh, yeryüzünün hukukunu bir dervişin hırkası gibi üzerine geçirmemişse, yani yoksulun mahcubiyetini, mazlumun sızısını, kimsesizin sessizliğini, hayvanın açlığını, çalışanın alın terini, çocuğun korunmaya muhtaç bakışını ve yaşlının unutulmuşluğunu kendi kalbinin kıyısında değil, tam merkezinde taşımamışsa, gökyüzünün kapılarını ancak bir hayal taciri gibi zorlar. Çünkü hayal taciri, kendi içini değiştirmeden büyük kelimelerin ihtişamına sığınır; dünyayı incitmeye devam ederken semadan teselli ister, başkasının hakkını görmezden gelirken kendi iç huzuruna rahmet arar, yaratılmışın hukukunu hafife alırken Yaradan’ın huzuruna tertemiz bir yüzle çıkabileceğini zanneder ve en nihayetinde kendi eliyle kirlettiği yeryüzünden kaçıp göğün temizliğinde kendisine ucuz bir sığınak bulmaya çalışır. Oysa gök, yerden kaçanların değil, yeryüzünün hakkını gözeterek yükselenlerin ufkudur.

Vicdan aynasında parçalanan her sahte tebessüm, insana asıl ibadetin yalnızca belirli vakitlerde yapılan ritüellerin sınırlarına hapsedilemeyeceğini, kulluğun yalnızca dudaktan çıkan kelimelerle, bedene alışkanlık kazandıran hareketlerle ve kalabalıkların önünde sergilenen dindarlık görüntüleriyle tamamlanamayacağını fısıldar. Elbette insanın göğe yönelişi, ibadeti, duası, zikri ve iç arayışı değerlidir; fakat bunların değeri, yaratılmışın hukukuna sırt dönen bir hayatın içinde korunamaz. Çünkü yerin hakkı verilmeden semaya yükselen hiçbir kelam, kendi gerçek menziline ulaşamaz; kelime yükselir gibi görünür, fakat onu taşıyan kalbin altında ezilmiş bir hak, görmezden gelinmiş bir can, küçümsenmiş bir emek veya incitilmiş bir ruh varsa, o kelime yolun bir yerinde kendi ağırlığına yenilir.

Bir kap mama, bazen insanın bütün büyük iddialarından daha sahici bir kulluk aynasına dönüşebilir; çünkü aç bir canlının önüne bırakılan o küçük kap, yalnızca karın doyurmaz, insanın kendisinden olmayanı, kendisine hiçbir karşılık veremeyecek olanı, kendisine alkış getirmeyecek olanı ve çoğu zaman gözden çıkarılmış bir varlığı görebilme kabiliyetini de sınar. Bir adil paylaşım, bazen uzun ahlak nutuklarından daha ağır bir şahitlik taşır; çünkü insanın elindeki imkânı başkasının hakkını çiğnemeden, kendi payını mutlaklaştırmadan ve zayıf olanı mahcup etmeden bölüşebilmesi, onun kalbinde hâlâ yeryüzünün hukukuna yer kaldığını gösterir. Samimi ve dürüst bir kelam, bazen büyük merasimlerin bütün görkeminden daha temizdir; çünkü yalanla kirletilmemiş, riyayla cilalanmamış, çıkarla eğilip bükülmemiş bir söz, insanın içindeki emanet duygusunun hâlâ ölmediğini anlatır.

Bir kap mamadan, adil bir paylaşımdan, dürüst bir sözden, kırmadan yapılan bir uyarıdan, incitmeden uzatılan bir yardımdan, teşhir etmeden gösterilen bir merhametten, karşılık beklemeden taşınan bir yükten, mahcup etmeden verilen bir destekten ve güç karşısında eğilmeyen bir haktan geçmeyen her yol, insanlığın dikişleri patlamış bu yaralı gövdesinde yeni bir yırtık açmaktan başka bir şeye yaramaz. Çünkü insanlık, büyük kavramlar altında değil, küçük görünen temaslarda parçalanır; bir kapıdan çevrilen garipte, bir sofradan eksik bırakılan yetimde, bir işçinin hakkından kesilen payda, bir hayvanın sokakta açlığa terk edilen bedeninde, bir kadının yıllarca duyulmayan suskunluğunda, bir çocuğun korunmamış masumiyetinde ve bir mazlumun hakkını ararken karşılaştığı soğuk duvarlarda yavaş yavaş sökülür. Her sökük, yalnızca bir kişinin değil, bütün insanlığın kumaşında açılan bir yaradır.

Bu yüzdendir ki insanlık davası, yeryüzünü bir adalet sofrasına çevirmeden ötelerin hayaliyle sahte bir teselli bulmayanların davasıdır. İnsanlık davası, dünyayı yalnızca geçici bir imtihan alanı sayıp bu imtihanın içindeki somut sorumluluklardan kaçanların değil, geçiciliği tam da sorumluluğun ağırlığına dönüştürenlerin davasıdır. Çünkü dünya geçicidir diye mazlumun hakkı geçici değildir, ömür fânidir diye yetimin onuru önemsiz değildir, hayat bir yolculuktur diye yolda karşılaştığımız aç canların, kırılmış insanların, bastırılmış seslerin ve mahcup yüzlerin hukuku ertelenebilir değildir. Bilakis dünya geçici olduğu için insanın her davranışı daha büyük bir dikkat ister; çünkü geri dönülmeyen zamanın içinde yapılan her haksızlık, yalnızca bir anı kirletmez, insanın ebediyet karşısındaki duruşunu da ağırlaştırır.

Ötelerin hayali, eğer yeryüzünün yarasına merhem olmayı unutturuyorsa, o hayal insanı yükseltmez; yalnızca sorumluluktan kaçmak için göğe doğru açılmış süslü bir perdeye dönüşür. İnsan bazen ahireti, ebediyeti, kaderi, sabrı ve teslimiyeti öyle yanlış bir yerden konuşur ki, konuştuğu kelimeler mazlumun yanında durmak yerine güçlülerin soğukluğunu aklayan bir sis perdesi hâline gelir. Birine yapılan haksızlığı “imtihan” diyerek hafifletmek, birinin uğradığı zulmü “sabır” diyerek susturmak, birinin hakkını aramasını “dünya hırsı” diye küçümsemek ve birinin kırılmış onurunu “Allah büyüktür” cümlesinin arkasında yalnız bırakmak, kutsal kelimeleri merhametin değil, kaçışın hizmetine vermektir. Oysa kutsal olan, insanı yeryüzünün yükünden kaçırmaz; onu o yükün önünde daha dürüst, daha cesur ve daha merhametli kılar.

Yine bu yüzdendir ki bizim sızımız, geleceğin belirsiz ufkunda kaybolan soyut bir keder değil, bizzat şu anın içinde can çekişen merhametin feryadı ve bu toplumun darmadağın olmuş vakarının ağır tanıklığıdır. Bizim sızımız, yalnızca bir fikir sızısı değil, kapının önünde bekleyen bir yoksulun yüzünde, okul çantasını taşıyamayacak kadar yorgun bir çocuğun bakışında, hastane koridorunda sırasını beklerken kendi çaresizliğini kimseye belli etmemeye çalışan bir ihtiyarın sessizliğinde, kış gecesi arabaların altına sığınan bir kedinin titremesinde, borcunu ödeyemediği için sesi kısılan bir babanın mahcubiyetinde ve adalet beklerken yıllar içinde içindeki son güven kırıntısını da kaybeden bir insanın yüzünde görünür hâle gelen bir sızıdır. Bu sızı, soyut bir düşüncenin değil, yaşanan hayatın içinden yükselen bir çağrıdır.

İnsan bazen toplumun çöküşünü büyük siyasi, ekonomik veya kültürel cümlelerle anlatmaya çalışır; fakat bir toplumun asıl çöküşü, çoğu zaman en küçük merhamet reflekslerini kaybettiğinde başlar. Bir çocuk ağladığında kimsenin başını çevirmemesi, bir yaşlı düştüğünde insanların aceleleri yüzünden durmakta zorlanması, bir yoksul yardım istediğinde önce onun niyetinin sorgulanması, bir hayvan aç kaldığında bunun hayatın olağan akışı sayılması, bir çalışan hakkını istediğinde nankörlükle suçlanması, bir kadın uğradığı haksızlığı söylediğinde susturulması, bir genç anlam aradığında alay edilmesi ve bir mazlum hakkını ararken yalnız bırakılması, toplumun içindeki merhamet damarlarının ne kadar kuruduğunu gösterir. Bu kuruma, yalnızca bireysel bir ahlak sorunu değildir; bu, bir medeniyet yorgunluğudur.

Ellerimiz bir garibin derdiyle üşümediği, gözlerimiz bir mazlumun ahıyla yaşarmadığı, soframızda başkasının açlığını düşünmek için bir boşluk açılmadığı, dilimiz güçsüzün hakkını savunurken titremediği ve kalbimiz yaratılmışın hukukuna karşı gerçekten ürpermediği sürece, semaya kalkan ellerimizin biçimi doğru olsa bile manası eksik kalır. Çünkü dua, yalnızca ellerin yönüyle değil, o ellerin yeryüzünde neye dokunduğuyla anlam kazanır. Bir el, gündüz başkasının hakkını itip gece semaya açıldığında, biçim olarak dua eder fakat hakikat olarak kendi iç çelişkisini göğe taşır. Bir el, gündüz zayıfı ezer, çalışanı hor görür, hayvanı tekmeler, yoksulu mahcup eder, evladının ruhunu incitir, eşinin gözyaşını küçümser, komşusunun derdine kapısını kapatır ve gece aynı el rahmet isterse, o elin önce yeryüzündeki izine bakması gerekir.

Yaratılanın hukukunu korumayanın, Yaradan’ın huzurunda duracak bir gölgesi dahi kalmayacaktır; çünkü insanın gölgesi, yalnızca bedeninin ışığa düşen karanlığı değil, hayatı boyunca hangi hakların yanında durduğunun, hangi zayıfları koruduğunun, hangi acılara eğildiğinin, hangi nimetleri paylaştığının ve hangi güç karşısında hakkı savunduğunun da manevi izidir. Bir insanın ardında bıraktığı gerçek gölge, sahip olduğu şeylerin büyüklüğünden değil, varlığıyla başkalarının üzerine serinlik olup olamadığından anlaşılır. Bazı insanlar vardır ki dünyada çok yer kaplar fakat hiç gölge vermez; çünkü onların varlığı başkalarını serinletmez, yalnızca kendi ağırlıklarını hissettirir. Bazı insanlar ise sessiz yaşar, az görünür, büyük iddialar taşımaz, fakat bir garibin duasında, bir yetimin hatırında, bir hayvanın doyurulmuş bedeninde, bir mazlumun korunmuş hakkındaki şükranda ve bir kırgın kalbin onarılmış yerinde yaşamaya devam eder.

Öyleyse ellerimizi semaya kaldırmadan evvel, o ellerin yaratılmışın yaşam hakkı ile ne kadar hemhal olduğuna bakmamız gerekir. Bu bakış, insanı suçluluk bataklığına çekmek için değil, onu sahici bir temizliğe çağırmak için gereklidir. Elimiz kimden ne aldı, kime ne verdi, kimin hakkını eksiltti, kimin yükünü hafifletti, kimin başını okşadı, kimin onurunu kırdı, hangi kapıyı kapattı, hangi kapıyı açtı, hangi canı doyurdu, hangi yarayı büyüttü, hangi mazlumun yanında durdu, hangi zalimin sofrasında suskun kaldı, hangi çocuğun gözyaşını görmezden geldi ve hangi iyiliği gösteriye dönüştürdü? İnsan bu soruları sormadan semaya yöneldiğinde, duasının içinde bir eksiklik, kalbinin içinde bir çatlak ve kulluğunun içinde tamamlanmamış bir yüzleşme kalır.

Kalbimizi her türlü riyadan arındırıp yetimin sessiz çığlığını güç sahiplerine karşı bir kalkan gibi kuşanmak, yalnızca duygusal bir hassasiyet değil, insan olmanın en temel vakarlarından biridir. Yetimin çığlığı çoğu zaman yüksek çıkmaz; çünkü gerçek yoksulluk, gerçek kimsesizlik ve gerçek mahcubiyet, çoğu zaman bağıracak kadar bile kendisini hak sahibi göremez. Bu yüzden yetimin hakkını korumak, onun sesinin yükselmesini beklemek değil, onun suskunluğunda hakkın ağırlığını sezebilmektir. Mazlumun ahı çoğu zaman meydanlarda duyulmaz; bazen bir evin içinde, bir hastane odasında, bir okul koridorunda, bir iş yerinin arka tarafında, bir mahkeme kapısında, bir göç yolunda, bir sofra başında veya bir çocuğun erken büyümüş bakışında sessizce durur. İnsan o sessizliği duymayı öğrenmeden, göğe yönelttiği kelimelerin içi yeterince dolmaz.

Riya, bu çağda yalnızca dindarlığın içine sızan bir tehlike değildir; riya, iyiliğin, merhametin, adaletin, duyarlılığın, yardımın, hatta acının içine bile sızabilir. İnsan yardım ederken kendisini göstermek isteyebilir, mazlumun yanında dururken kendi imajını büyütebilir, hayvanlara merhamet ederken bunu bir üstünlük diline dönüştürebilir, yoksullara destek olurken onları mahcup eden bir teşhir alanı kurabilir, adaleti savunurken yalnızca kendi grubunun yaralarını görebilir ve vicdandan söz ederken kendi nefsinin kör noktalarını ustaca saklayabilir. Bu yüzden kalbi riyadan arındırmak, yalnızca ibadet anında samimi görünmek değil, insanın iyilik yaparken bile kendi nefsinin o iyilikten nasıl pay çıkarmaya çalıştığını fark etmesidir. Gerçek merhamet, başkasının ihtiyacını kendi görünürlüğünün merdiveni yapmadığı zaman temiz kalır. Bir kap mama bırakmak bile, eğer kalbin içinde yaratılmışa karşı sahici bir hürmet varsa, insanın iç dünyasında büyük bir kapı açabilir; fakat aynı davranış, yalnızca kendisini iyi hissetmek, başkalarına duyarlı görünmek veya kendi merhamet imajını süslemek için yapıldığında, dışarıdan aynı görünse bile içeride başka bir mahiyet kazanır. Bu nedenle mesele yalnızca eylemin kendisi değil, eylemin içinden geçen niyettir. Niyet ise insanın en zor denetlediği alandır; çünkü insan başkasını kolayca ikna edebilir, kendisini de bir süre kandırabilir, fakat vicdanın derin aynasında niyetin rengi er ya da geç belirir. Bir iyilikten sonra içimizde büyüyen şey mahcubiyet ve şükür ise o iyilik bizi arındırır; fakat üstünlük, beklenti, alacaklılık ve görünme arzusu büyüyorsa, o iyilik başkasına fayda verirken bizi içten içe yoksullaştırabilir.

Yeryüzünün hakkını gökyüzüne ibadet sayan dertli yürekler, dünyada gerçek bir iz bırakabilir; çünkü onlar, semaya giden yolun yalnızca seccadenin üzerinden değil, sokağın kenarında aç kalmış bir canlının yanından, kapısı çalınmayan bir yaşlının evinden, hakkı yenmiş bir işçinin mahcubiyetinden, konuşmaya cesaret edemeyen bir çocuğun bakışından, sesini duyuramayan bir mazlumun sabrından ve yoksulluğunu teşhir etmeden korunması gereken insan onurundan geçtiğini bilirler. Böyle yürekler, yeryüzünü küçümseyerek göğe ulaşmaya çalışmaz; yeryüzüne eğilerek göğün anlamını kavrar. Onlar için ibadet, yalnızca belirli zamanlarda yapılan bir görev değil, hayatın bütün alanlarına yayılan bir emanet bilincidir. Onlar, yaratılmışın hakkını korumayı Yaradan’a karşı edebin en somut biçimlerinden biri sayarlar.

Bu dertli yürekler, merhameti gevşek bir duygusallık olarak taşımaz; çünkü merhametin de adaletle, edep ile, mahremiyetle, ölçüyle ve sorumlulukla birlikte yaşaması gerektiğini bilirler. Merhamet, bazen birine yemek vermektir; bazen onu teşhir etmemektir. Bazen birinin borcunu hafifletmektir; bazen ona borçlu olduğunu sürekli hissettirmemektir. Bazen bir hayvanı doyurmaktır; bazen onun yaşam alanını yok eden düzenlere karşı ses çıkarmaktır. Bazen bir mazlumu dinlemektir; bazen onu kendi acımızın dekoru hâline getirmemektir. Bazen bir çocuğu korumaktır; bazen onun adına konuşurken bile onun haysiyetini incitmemektir. Gerçek merhamet, yalnızca elin uzanması değil, uzanan elin karşısındakini ezmemesidir.

Bu çağın insanı, ne yazık ki çoğu zaman merhameti de tüketim diline tercüme etti; acılar görüntüye, yardımlar kampanyaya, duyarlılıklar kimlik göstergesine, mazlumlar ideolojik malzemeye, hayvanlar dönemsel hassasiyet nesnesine, yoksullar ise bazen bağış yapanın vicdanını rahatlatan birer sahne unsuruna dönüştürüldü. Oysa merhametin hakiki dili daha sessiz, daha mahcup, daha koruyucu ve daha az gösterişlidir. Bir yoksula yardım ederken onun yüzünü saklayan, bir yetimin başını okşarken onun ruhunu reklam malzemesine çevirmeyen, bir hayvanı doyururken bunu kendisine üstünlük nişanı yapmayan, bir mazlumun yanında dururken onu kendi öfkesinin vitrini hâline getirmeyen ve iyiliği bitince insanları kendisine borçlu bırakmayan bir merhamet, çağın bozulmuş duyarlılıklarından daha derin bir insanlık taşır.

Adalet sofrası dediğimiz şey, herkesin aynı şeyi aldığı mekanik bir paylaşım düzeni değildir; adalet sofrası, herkesin hakkının, ihtiyacının, onurunun ve varlık şartlarının gözetildiği, kimsenin açlığının başkasının konforuna görünmez zemin yapılmadığı, kimsenin mahcubiyetinin başkasının cömertlik gösterisine çevrilmediği ve kimsenin yaşam hakkının güçlülerin çıkar hesabına kurban edilmediği bir yeryüzü terbiyesidir. Bu sofrada hayvanın da hakkı vardır, yoksulun da hakkı vardır, çocuğun da hakkı vardır, yaşlının da hakkı vardır, emeğiyle yaşayanın da hakkı vardır, dili tutulmuş mazlumun da hakkı vardır, doğanın da hakkı vardır. İnsan bu sofrayı kurmadıkça, semadan bereket isterken kendi eliyle bereketin yolunu daraltmış olur.

Bir toplumun duası, yalnızca camilerde, evlerde, meydanlarda veya içli gecelerde yükselen kelimelerden oluşmaz; bir toplumun duası, aynı zamanda sokaklarında aç bırakmadığı canlılardan, mahcup etmeden doyurduğu insanlardan, emeğini eksik ödemediği çalışanlardan, hakkını koruduğu çocuklardan, sessizliğini duyduğu kadınlardan, onurunu kırmadan desteklediği yoksullardan, kapısını kapatmadığı gariplerden ve adalet ararken yalnız bırakmadığı mazlumlardan yükselir. Eğer bu zemin çoraksa, kelimelerin çokluğu bile o çoraklığı bütünüyle örtemez. Çünkü dua, hayatın içindeki davranışlarla beslenmediğinde, sadece dilde kalan bir iyi niyet ifadesi hâline gelir. Dilin iyi niyeti ise elin, gözün, sofranın, cüzdanın, kararın ve ilişkinin diliyle doğrulanmadıkça eksik kalır.

Bu yüzden insanın duası ile hayatı arasında bir uçurum olmamalıdır. İnsan, semaya “rahmet” derken yeryüzünde merhametsiz davranıyorsa, semaya “adalet” derken evinde veya işinde haksızlığı büyütüyorsa, semaya “rızık” derken başkasının rızkını kısmayı meşru görüyorsa, semaya “af” derken kendisinin kırdığı kalpten özür dilemeyi gereksiz sayıyorsa, semaya “hidayet” derken kendi nefsinin kör noktalarını görmezden geliyorsa, orada duanın dili ile hayatın dili birbirini yalanlamaya başlar. Bu yalan, çoğu zaman başkası tarafından fark edilmese bile insanın iç dünyasında ağır bir boşluk doğurur. Çünkü insan, kendi çelişkisini uzun süre dışarıdan saklayabilir, fakat o çelişkinin içeride bıraktığı soğukluğu bütünüyle susturamaz.

Yeryüzünün hukukunu taşımayan bir dindarlık, zamanla insanın nefsini inceltmek yerine onu daha da kalınlaştırabilir; çünkü kişi, ibadet dilinin kendisine verdiği güven duygusuyla kendi haksızlıklarını daha az sorgulamaya başlayabilir. Kendini iyi tarafta gördükçe, başkasına verdiği zararı küçümseyebilir. Kutsal kelimeleri kullandıkça, kendi nefsinin karanlık bölgelerine daha az bakabilir. Dua ettikçe, telafi etmesi gereken insanları unutabilir. Zikir çektikçe, kırdığı kalplerin yanına dönmeyi erteleyebilir. Hayır yaptıkça, adil davranma sorumluluğunu hafifletebilir. Bu yüzden ibadet, eğer ahlakla, merhametle ve yaratılmışın hukukuyla buluşmazsa, insanı bütünüyle güzelleştirmez; hatta bazen insan, yaptığı ibadetleri kendi iç körlüğünü gizleyen bir perdeye dönüştürebilir. İbadetin en ağır imtihanı, insanı başkasına karşı daha dikkatli, daha mahcup ve daha adil kılıp kılmadığıdır.

Burada mesele ibadeti küçültmek değil, ibadetin insanı nerede büyütmesi gerektiğini hatırlamaktır. Gerçek ibadet, insanın yalnızca alnını yere koyması değil, kalbindeki kibri de yere indirmesidir. Gerçek dua, insanın yalnızca ellerini göğe açması değil, o elleri yeryüzünde incitmeden kullanmasıdır. Gerçek kulluk, insanın yalnızca Rabbine yönelmesi değil, Rabbine ait olan yaratılmışlara karşı da edep kuşanmasıdır. Gerçek takva, insanın yalnızca haramdan sakınması değil, başkasının hakkını kendi rahatının altında ezmekten de ürpermesidir. Gerçek arınma, yalnızca gözyaşı dökmek değil, o gözyaşının ardından mümkünse kırılanı onarmaya, eksileni tamamlamaya, mahcup edileni korumaya ve zayıf olanın yanında durmaya yönelmektir.

İnsanın yaratılmışa karşı sorumluluğu yalnızca büyük felaket anlarında ortaya çıkmaz; asıl sorumluluk çoğu zaman gündelik hayatın küçük ve sıradan görünen eşiklerinde sınanır. Evimizin önünden geçen aç bir hayvana bakışımızda, pazarda fiyat tartışırken karşımızdaki insanın emeğine gösterdiğimiz saygıda, bir garsonun yorgunluğunu fark edip etmediğimizde, trafikteki öfkemizi nasıl taşıdığımızda, evin içinde en yakınımıza nasıl konuştuğumuzda, kapımıza gelen yoksulu nasıl karşıladığımızda, çalışanımıza hakkını zamanında verip vermediğimizde, bize güvenen bir insanın sırrını koruyup korumadığımızda, çocukların ruhunu yetişkinlerin öfkesine siper edip etmediğimizde ve güçsüz bir varlıkla karşılaştığımızda içimizde neyin uyandığında anlaşılır. İnsanlık büyük meydanlarda değil, bu küçük eşiklerde her gün yeniden ya korunur ya da biraz daha kaybedilir.

Bir kap mamayı küçümseyen, çoğu zaman merhametin nasıl başladığını da küçümser; çünkü merhamet, her zaman büyük imkânlarla, büyük bağışlarla, büyük organizasyonlarla ve büyük görünürlüklerle başlamaz. Bazen merhamet, soğuk bir sabah kapının önüne bırakılan bir kap suda başlar. Bazen, konuşurken karşısındakini mahcup etmeyen bir kelimede başlar. Bazen, hakkı olanı fazla gösterip almayı reddeden bir esnafta başlar. Bazen, çalışanın yorgunluğunu sadece verim kaybı olarak görmeyen bir yöneticide başlar. Bazen, evladının hatasını herkesin içinde yüzüne vurmayan bir anne babada başlar. Bazen, bir mazlumun derdini dinlerken onu kendi gündemine malzeme yapmayan bir dostta başlar. Bu küçük başlangıçlar, insanın içindeki büyük hakikatlerin sessiz provalarıdır. Fakat küçük iyiliklerin anlamını bilmek, büyük haksızlıklar karşısında susmayı meşrulaştırmaz. Merhamet, yalnızca bireysel dokunuşlardan ibaret değildir; merhamet aynı zamanda düzenin haksızlık üreten yanlarına karşı vicdanın uyanık kalmasıdır. Bir hayvanı doyurmak değerlidir, fakat hayvanların yaşam alanlarını yok eden hoyratlığa karşı susmak merhameti eksik bırakır. Bir yoksula yardım etmek değerlidir, fakat yoksulluğu sürekli büyüten adaletsizlikler karşısında duyarsız kalmak merhameti daraltır. Bir yetime sahip çıkmak değerlidir, fakat yetimleri çoğaltan savaşlara, göçlere, ihmallere ve sistemli zulümlere karşı kalbi uyuşturmak merhameti zayıflatır. Gerçek merhamet, hem yakınındaki acıyı görür hem de o acıyı üreten daha büyük körlükleri fark etmeye çalışır; fakat bunu yaparken insanı ideolojik bir öfkeye değil, daha derin bir sorumluluğa çağırır.

Bu sorumluluk, insanın kalbini sürekli diri tutmasını ister; çünkü merhamet, kullanılmadığında körelen bir kas gibidir. İnsan başkasının acısına uzun süre bakmazsa, bir süre sonra acı ona sıradan görünmeye başlar. Yoksulluğa çok maruz kalıp hiçbir şey yapmadığında, yoksulluğu hayatın doğal manzarası sanabilir. Hayvanların açlığına alıştığında, açlık onun gözünde görünmezleşir. Mazlumların feryadını sürekli duyup harekete geçmediğinde, feryat arka plan gürültüsüne dönüşür. İşte asıl tehlike budur: Kötülüğün varlığı kadar, kötülüğe alışmış gözün donukluğu da insanlığı tüketir. Merhametin en büyük düşmanı her zaman nefret değildir; bazen alışkanlık, bazen hız, bazen yorgunluk, bazen kayıtsızlık ve bazen de “ben ne yapabilirim ki” cümlesinin ardına saklanan rahatlık duygusudur.

Oysa insan her şeyi yapamaz, fakat hiçbir şey yapmama hakkına da sahip değildir. Bütün yoksulluğu bitiremeyebilir, fakat bir insanın mahcubiyetini hafifletebilir. Bütün aç hayvanları doyuramayabilir, fakat kapısının önündeki canın açlığına kayıtsız kalmayabilir. Bütün adaletsizlikleri düzeltemeyebilir, fakat kendi elinin değdiği yerde haksızlık üretmemeyi seçebilir. Bütün yetimleri koruyamayabilir, fakat karşılaştığı bir çocuğun onurunu incitmemeye dikkat edebilir. Bütün dünyanın merhamet iklimini değiştiremeyebilir, fakat kendi evinin, kendi dilinin, kendi sofrasının, kendi işinin ve kendi kararlarının iklimini değiştirebilir. İnsan, imkânının sınırlı oluşunu sorumluluğunun bütünüyle kalktığı anlamına getirdiğinde, kendi vicdanını kolay bir bahaneyle uyutmuş olur.

Bu noktada yeryüzünün hakkı ile gökyüzünün rahmeti arasındaki bağ, insanın hayatında somut bir ahlaka dönüşmelidir. Semaya kaldırılan ellerin, yeryüzünde adaleti inciten hiçbir işe ortak olmaması gerekir. Dua eden bir dilin, insanları aşağılayan bir dile dönüşmemesi gerekir. Hayır yapan bir elin, çalışanının hakkını eksik ödememesi gerekir. Yetimi sevdiğini söyleyen bir kalbin, kendi evindeki çocuğun ruhunu incitmemesi gerekir. Hayvanlara merhametten söz eden bir insanın, doğaya ve yaşama karşı hoyrat bir tüketim düzeninin parçası olmayı sorgulaması gerekir. Mazlumların yanında olduğunu söyleyen kişinin, kendi nefsi mazlumlaştırıldığında değil, başkasının hakkı çiğnendiğinde de sesinin çıkması gerekir. Bu tutarlılık olmadan, insanın güzel kelimeleri zamanla kendi ağırlığını kaybeder.

Kelimelerin ağırlığını kaybettiği bir çağda, en büyük ihtiyaçlardan biri de söz ile hayat arasındaki bağın yeniden kurulmasıdır. Merhamet kelimesi çok kullanılıyor, fakat merhametli davranış azalıyorsa, kelime yara alır. Adalet kelimesi çok yükseliyor, fakat hak en yakın ilişkilerde bile korunmuyorsa, kelime boşalır. Kulluk kelimesi çok söyleniyor, fakat yaratılmışın hukukuna dikkat edilmiyorsa, kelime kabuklaşır. İnsanlık kelimesi çok dolaşıyor, fakat insan en zayıf hâlinde yalnız bırakılıyorsa, kelime mahcup olur. Bu yüzden kelimeleri kurtarmanın yolu, onları daha çok söylemekten değil, onların gerektirdiği hayatı biraz olsun yaşamaktan geçer. Bir kelime, insanın hayatında karşılık bulmadığında, ne kadar güzel olursa olsun, zamanla içi boş bir kabuk hâline gelir.

Yeryüzünün çamuruna merhamet sızdırmak, insanın kendi temizliğini kirletmesi değildir; tam aksine, insanın gerçek arınması çoğu zaman o çamura eğilme cesaretiyle başlar. Bazı insanlar temiz kalmayı, acıya temas etmemek, yoksulluğun yanına yaklaşmamak, hayvanın çilesini görmemek, mazlumun derdini duymamak, toplumun yaralarından uzak durmak ve kendi hayatını steril bir güvenlik alanında sürdürmek sanır. Oysa dokunulmamış bir temizlik, çoğu zaman kibirli bir uzaklıktan ibarettir. Gerçek temizlik, insanın çamura eğilip oradan bir canı kaldırırken kendi nefsini büyütmemesi, bir yaraya merhem olurken yarayı teşhir etmemesi, bir garibe destek olurken onu borçlu hissettirmemesi ve bir haksızlığa karşı dururken kendi içindeki intikam duygusunu hakikat diye pazarlamamasıdır.

Yeryüzüne eğilen insan, yalnızca başkasına iyilik yapmaz; kendi içindeki sertliği de yumuşatır. Bir aç canlıyı doyururken, kendisinin de bir gün muhtaç olabileceğini hatırlar. Bir yetimin başını okşarken, çocukluğun ne kadar korunmaya muhtaç olduğunu anlar. Bir mazlumun yanında dururken, hakkın yalnızca kendi lehine olduğunda güzel olmadığını öğrenir. Bir yoksulun mahcubiyetine dikkat ederken, vermenin de bir edebi olduğunu fark eder. Bir çalışanın emeğini gözetirken, rızkın sadece para değil, alın terinin haysiyeti olduğunu sezer. Böylece merhamet, yalnızca dışarıya yönelen bir davranış olmaktan çıkar, insanın kendi benliğini terbiye eden bir iç okula dönüşür. Bu okulun dersleri ağırdır, fakat insanı gerçekten insan kılan şey çoğu zaman bu ağırlığın içinden doğar.

Bazı insanlar merhameti zayıflık sanır; çünkü onların gözünde güçlü olmak, daha çok sahip olmak, daha çok hükmetmek, daha az etkilenmek, daha az sarsılmak, başkasının acısına karşı daha kalın bir kabukla yürümek ve kendisini her şartta merkezde tutabilmektir. Oysa merhamet, zayıflık değil, insanın kendi benliğinin duvarlarını aşabilecek kadar güçlü olmasıdır. Başkasının acısını görmek cesaret ister, çünkü görmek sorumluluk doğurur. Bir mazlumun yanında durmak bedel ister, çünkü hak çoğu zaman güçlülerin hoşuna gitmez. Bir yoksula mahremiyetle yardım etmek incelik ister, çünkü vermek kolay, verirken ezmemek zordur. Bir hayvanın hakkını gözetmek dikkat ister, çünkü dili olmayanın hakkı çoğu zaman insanın vicdanına emanet edilmiştir. Bu yüzden merhamet, güçsüzlerin sığınağı değil, gerçekten güçlü olanların imtihanıdır.

Yaratılmışın yaşam hakkına dokunan her mesele, insanın kendi kulluk iddiasını da sınar. Bir ağaç kesildiğinde, yalnızca bir gövde devrilmez; gölgesi, kuşu, toprağı, serinliği ve gelecek neslin nefesi de incinir. Bir hayvan açlığa terk edildiğinde, yalnızca bir beden zayıflamaz; insanın merhamet imkânı da zayıflar. Bir yoksul mahcup edildiğinde, yalnızca bir insan kırılmaz; toplumun insanlık aynasında çatlak oluşur. Bir işçinin hakkı eksik verildiğinde, yalnızca bir ücret meselesi yaşanmaz; rızkın bereketi, emeğin haysiyeti ve adalet duygusu yaralanır. Bir çocuk korunmadığında, yalnızca bir çocukluk zarar görmez; geleceğin vicdanı da erken yaşta örselenir. Bütün bunlar birbirinden ayrı meseleler değildir; hepsi yeryüzünün hukukunu oluşturan büyük kumaşın farklı ilmekleridir.

Bu kumaşın bir yerinden sökülmesi, zamanla bütün dokuyu zayıflatır. İnsan, hayvana merhametsiz davranıp insana adil kalacağını sanıyorsa yanılır; çünkü merhametsizlik, seçici biçimde kullanılan bir araç değil, kalbin içinde büyüyen bir alışkanlıktır. İnsan, yoksulu mahcup edip ibadetinde derinleşeceğini sanıyorsa yanılır; çünkü mahcup edilen insanın ahı, ibadetin ruhunda görünmeyen bir sızı bırakır. İnsan, çalışanının hakkını eksiltip sofrasında bereket arıyorsa yanılır; çünkü eksiltilmiş hak, görünmeyen bir yoksulluk olarak o sofraya oturur. İnsan, çocuğun gözyaşını önemsemeyip geleceğe dair büyük umutlar kuruyorsa yanılır; çünkü geleceğin mayası, bugünün çocuklarının korunmuş haysiyetinde saklıdır. İnsan, yaratılmışı inciterek Yaradan’a yakınlaşabileceğini sanıyorsa en büyük yanılgının içine düşer.

Yaradan’a yakınlık, yaratılmıştan kaçmakla değil, yaratılmışın hukukuna edep göstermekle derinleşir. İnsan, Allah’a yönelirken insanlardan, hayvanlardan, tabiattan, emekten, yoksulluktan, yetimlikten, mazlumiyetten ve mahcubiyetten uzaklaşmaz; tam tersine, bütün bunları daha derin bir sorumlulukla görmeye başlar. Sahici iman, insanı sertleştirmez, onu kırılganlığın anlamını anlayabilecek kadar inceltir. Sahici kulluk, insanı başkalarının üzerinde bir üstünlük makamına çıkarmaz, onu daha mahcup, daha dikkatli ve daha sorumlu kılar. Sahici dua, insanı yeryüzünden koparmaz, onun ayaklarını toprağa daha temiz bastırır. Sahici merhamet, insanı yalnızca ağlatmaz, onu bir şey yapmaya çağırır. Çünkü kalbi aydınlatmayan bilgi, ruhu inceltmeyen ibadet ve yaratılmışa dokunmayan doğruluk, insanın içindeki büyük iddiayı tamamlamaya yetmez. Bu hakikati anlamayan insan, bazen ibadeti kendi benliğinin yüksek duvarı hâline getirir. O duvarın arkasından başkalarını küçümser, yoksulu tembellikle, mazlumu sabırsızlıkla, hayvanı değersizlikle, çalışanı nankörlükle, çocuğu yaramazlıkla, kadını susmamakla, genci saygısızlıkla ve acı çekeni fazla hassas olmakla suçlayabilir. Kendi kalın duvarlarının içinden dünyaya bakarken, yaratılmışın sızısını göremez. Sonra ellerini semaya kaldırır ve kendisini arınmış sanır. Oysa arınma, insanın başkasını küçümseme hakkını elinden almadıkça, kalpteki kibri sökmedikçe, dili yumuşatmadıkça, eli adil kılmadıkça ve gözü zayıfın hakkına karşı uyanık tutmadıkça eksik kalır. İnsan, Yaradan’ın huzuruna başkasının hakkını omzunda taşıyarak çıkmanın ne anlama geldiğini gerçekten düşünse, birçok kelimesini daha dikkatli seçer, birçok kararını daha ağır verir, birçok davranışından daha erken döner.

Ellerin semaya kalkmadan önce yeryüzüne nasıl değdiği sorusu, bu yüzden yalnızca şiirsel bir imge değil, insanın bütün hayatını yoklayan ağır bir muhasebedir. O eller, bir annenin yorgun alnına şefkatle dokundu mu, bir babanın suskun yükünü hafifletti mi, bir çocuğun korkusunu büyütmek yerine azalttı mı, bir garibin kapısını mahcup etmeden çaldı mı, bir hayvanın başını okşarken onun da bir can olduğunu duydu mu, bir işçinin hakkını verirken pazarlık değil adalet duygusuyla davrandı mı, bir mazlumun yanında dururken kendi güvenliğini mutlaklaştırmadı mı, bir yetimin onurunu korurken onu teşhir etmedi mi, bir dostun sırrını kırgınlık günlerinde silaha çevirmedi mi? Eğer bu soruların cevabı kalbin içinde ağır bir sessizlik doğuruyorsa, insanın duası da önce bu sessizliği duymalıdır.

Bu sessizlikten kaçmamak gerekir; çünkü insanı arındıran şey, her zaman ferahlık değildir. Bazen insanın içini daraltan bir yüzleşme, onu sahici bir genişliğe hazırlar. Bazen bir mahcubiyet, yıllardır süren bir kabalığı kırar. Bazen bir pişmanlık, insanın ilk kez gerçekten dua etmesini sağlar. Bazen bir yetimin bakışı, insanın bütün büyük cümlelerini susturur. Bazen bir aç hayvanın titreyen bedeni, insanın merhamet iddiasının ne kadar yüzeyde kaldığını gösterir. Bazen bir yoksulun “sağ ol” derken yüzünü yere eğmesi, veren kişinin kendi verme biçimini yeniden sorgulamasına sebep olur. Bazen de insan, göğe uzattığı ellerine bakar ve o ellerin yeryüzünde bıraktığı izleri düşündükçe duasının önce kendisini değiştirmesi gerektiğini anlar.

Duanın insanı değiştirmesi, onun en büyük rahmetlerinden biridir. İnsan dua ederken yalnızca bir şey istemez; dua, insanın istemeye layık bir kalbe dönüşmesi için de içten içe çalışır. Fakat dua, insanın hayatındaki haksızlıklarla yüzleşmediği, yaratılmışa karşı merhametsizliğini fark etmediği, başkasının hakkını kendi konforuna feda ettiği ve iyiliği gösteriye çevirdiği hâlde yalnızca kelime olarak tekrarlandığında, dönüşüm gücünü kaybeder. O zaman dua, insanın değişmekten kaçmak için kullandığı bir rahatlama diline dönüşebilir. Sahici dua ise insanı rahatsız da eder; çünkü ona yalnızca “ver” dedirtmez, “ben neyi eksilttim, kimi incittim, kimin hakkını görmedim, hangi cana kayıtsız kaldım, hangi mazlumun yanında suskun kaldım?” diye sordurur.

Bu sorularla yaşayan insanın merhameti daha ağır, daha sahici ve daha sessiz olur. O, iyilik yaparken kendi adını büyütmek istemez; çünkü iyiliğin asıl sahibinin kendisi olmadığını bilir. O, bir canı doyururken kendisini kurtarıcı sanmaz; çünkü o canın açlığını görme imkânının bile kendisine verilmiş bir emanet olduğunu hisseder. O, mazlumun yanında dururken kendi öfkesini tatmin etmeye çalışmaz; çünkü mazlumun acısının kendi nefsi için kullanılacak bir malzeme olmadığını bilir. O, yetime yaklaşırken merhametiyle ezmez; çünkü yetimin onurunun, onun ihtiyacından daha az kıymetli olmadığını anlar. O, yoksula yardım ederken mahremiyetini korur; çünkü yoksulluğun teşhir edildiğinde ikinci kez yaraladığını bilir. Böyle insanlarda merhamet, kalabalıkların gürültüsüne karışmadan bir su gibi akar ve geçtiği yeri sessizce yeşertir.

Dünyada iz bırakanlar da çoğu zaman böyle insanlardır. Onlar büyük iddialarla yürümeyebilir, isimleri büyük levhalara yazılmayabilir, yaptıkları iyiliklerin fotoğrafı çekilmeyebilir, hayatları büyük kalabalıklar tarafından bilinmeyebilir; fakat birinin duasında, bir canlının doymuş bedeninde, bir çocuğun korunmuş hatırasında, bir mazlumun yalnız kalmadığı günün hafızasında ve bir yoksulun mahcup edilmeden destek gördüğü anın sessiz şükründe yaşamaya devam ederler. Bir insanın dünyada bırakabileceği en temiz iz, başkasının hayatında kendi adını büyütmesi değil, başkasının yükünü hafifletirken kendi adını geriye çekebilmesidir. Çünkü gerçek iyilik, çoğu zaman yapanın görünürlüğünü değil, muhatabın haysiyetini merkeze alır.

Gökyüzünün kapılarının bir rahmet seli gibi açılması, insanın yalnızca çok dua etmesine değil, duasını yeryüzünde doğrulamasına bağlıdır. Rahmet, bazen gökten yağan yağmur gibi gelir; fakat o yağmurun toprağı yeşertebilmesi için toprağın bütünüyle taşlaşmamış olması gerekir. Kalp de böyledir. Eğer kalp başkasının sızısına karşı taşlaşmışsa, rahmetin sesi bile onda derin bir yankı bulamaz. Eğer kalp merhametle yumuşamış, adaletle incelmiş, riyadan utanmış, yaratılmışın hukukuna karşı uyanmış ve kendi nefsinin kaçışlarını fark etmeye başlamışsa, rahmet o kalpte yalnızca bir duygu olarak değil, davranışa dönüşen bir bereket olarak görünür. Böyle bir kalp, semadan beklediği rahmeti yeryüzüne de taşır.

Bu yüzden insanın en büyük duası, bazen kelimelerden önce hayatının istikametiyle yapılır. Bir haksızlığı düzeltmek, bir kalpten özür dilemek, bir hayvanı doyurmak, bir yetimin mahremiyetini korumak, bir yoksulun hakkını gözetmek, bir işçinin emeğini eksiksiz vermek, bir çocuğu incitmemek, bir mazlumun yanında durmak, bir canı hor görmemek ve iyiliği gösteriye çevirmemek, insanın göğe doğru yükselen sessiz dualarıdır. Bu dualar bazen ağızdan çıkmaz, fakat yeryüzü onları bilir; toprak, su, gölge, duvar, gece ve insanın kendi vicdanı bu dualara tanıklık eder. İnsan, bir gün kendi hayatına dönüp baktığında, belki en çok böyle sessiz duaların kendisini ayakta tuttuğunu anlayacaktır.

Bütün bu ağır gerçeklerin sonunda, insanın önünde iki yol belirir: Ya gökyüzünü yeryüzünden kaçmak için kullanacak, ya da yeryüzünün hakkını gözeterek gökyüzüne yönelecektir. Birincisi insanı sahte bir teselliye, ikincisi ise ağır ama sahici bir kulluğa götürür. Sahte teselli kolaydır; kelimeler güzeldir, ritüeller tanıdıktır, insan kendisini rahat hisseder, fakat hayatın içindeki haksızlıklar fazla rahatsız edilmez. Sahici kulluk ise zordur; çünkü insanın sofrasına, cebine, diline, ilişkilerine, alışkanlıklarına, güç kullanımına, yardım biçimine, hayvanlara bakışına, yoksula yaklaşımına, mazlumun yanında duruşuna ve kendi içindeki riyaya kadar uzanır. Fakat insanı gerçekten dönüştüren de bu zorluktur. Çünkü göğe temiz bir kelime göndermek isteyen kişi, yeryüzünde kirli bir iz bırakmamaya çalışmalıdır.

Finalde bütün mesele, insanın ellerini nereye kaldırdığı kadar, o elleri hangi hayatın içinden kaldırdığı meselesidir. Eğer o eller yaratılmışın hakkına karşı duyarsız kalmışsa, dua ederken bile kendi eksikliğini taşır. Eğer o eller bir garibin derdiyle üşümüş, bir mazlumun hakkı için titremiş, bir yetimin onurunu korumuş, bir hayvanın açlığına kayıtsız kalmamış, bir yoksulu mahcup etmeden desteklemiş, bir çalışanın emeğini eksiltmemiş, bir kırılmış kalbin yanına geç kalmadan dönmüş ve iyiliği riyadan korumaya çalışmışsa, o eller semaya kalktığında yalnızca istekte bulunmaz, aynı zamanda yaşanmış bir merhametin şahitliğini de taşır. İşte o zaman dua, kuru bir kelime olmaktan çıkar; insanın bütün hayatını göğe doğru taşıyan bir emanet hâline gelir.

Çünkü yeryüzünün hakkını gözetmeyen bir gökyüzü arayışı, insanı rahmete değil kendi yankısına götürür; yaratılmışın hukukunu incitmeden, merhameti gösteriye çevirmeden, yetimin sessiz çığlığını ve mazlumun mahcup ahını kalbin merkezinde taşıyarak semaya yönelen dertli yürekler ise, dünyada yalnızca bir iz bırakmakla kalmaz, göğün kapılarını da kendi üzerlerine değil, bütün yaralı varlığın üzerine açılacak bir rahmet seline dönüştürür.

Bu yazının geldiği yer

Bu metin, Muhammed Rıdvan Sadıkoğlu’nun Başkasına Ağlayabilmek adlı eserinden alınmıştır. Eserin tamamına kitap sayfasından ulaşabilirsiniz.

Okumayı sürdürmek için

İmkânın İmtihanı

Toplumsal Çözümün Yolu

On İki Kilometrelik Çığlık

Yükleniyor...